Page loading... Please wait.
5|3|56 - तिङश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|56
SK 2002
तिङश्च  
सूत्रच्छेदः
तिङः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
तमप्  5|3|55 (प्रथमैकवचनम्) , अतिशायने  5|3|55 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तिङः अतिशायने तमप्
सूत्रार्थः
"प्रकर्षेण" इत्यस्मिन् सन्दर्भे तिङन्तात् स्वार्थे "तमप्" प्रत्ययः भवति ।
अनेन सूत्रेण तिङन्तात् तद्धितप्रत्ययविधानम् क्रियते । यद्यपि तद्धितप्रत्ययाः केवलं प्रातिपदिकेभ्यः / सुबन्तेभ्यः विधीयन्ते, तथापि अत्र निर्देशसामर्थ्यात् "तमप्" प्रत्ययः तिङन्तात् विहितः अस्ति । यथा -

1. "एते सर्वे पचन्ति, परन्तु एषु सर्वेषु देवदत्तः प्रकर्षेण पचति" - अस्मिन् अर्थे "पचति" इत्यस्मात् तिङन्तात् "तमप्" प्रत्ययं कृत्वा "पचतितम" इति कृत्वा अग्रे किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5|4|11 इत्यनेन "आमु" प्रत्ययं कृत्वा "पचतितमाम्" इति रूपम् सिद्ध्यति । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अस्य अव्ययसंज्ञा भवति । यथा - "देवदत्तः पचतितमाम् अस्ति" इति प्रयोगः क्रियते ।

2. एते सर्वे जल्पन्ति, परन्तु एतेषु सर्वेषु अपि यज्ञदत्तः प्रकर्षेण जल्पति" - अस्मिन् अर्थे "जल्पति" इत्यस्मात् तिङन्तात् "तमप्" प्रत्ययं कृत्वा तस्मात् अग्रे किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5|4|11 इत्यनेन "आमु" प्रत्ययं कृत्वा "जल्पतितमाम्" इति रूपम् सिद्ध्यति । "यज्ञदत्तः जल्पतितमाम् अस्ति" इति प्रयोगः अत्र क्रियते ।

ज्ञातव्यम् - अनेन सूत्रेण निर्मिताः शब्दाः तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।

स्मर्तव्यम् -
1. अस्य सूत्रस्य प्रयोगः शिष्टप्रयोगम् अनुसृत्य एव करणीयः । सर्वेभ्यः तिङन्तेभ्यः अनेन सूत्रेण तमप्-प्रत्ययः न भवति ।

2. अनेन सूत्रेण केवलम् "तमप्" प्रत्ययः विधीयते, न हि "इष्ठन्", यतः अजादी गुणवचनादेव 5|3|58 इत्यनेन इष्ठन्-प्रत्ययस्य प्रयोगः केवलम् गुणवाचकेभ्यः शब्देभ्यः एव नियम्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तिङन्तात् च अतिशायने द्योत्ये तमप् प्रत्ययो भवति। ङ्याप्प्रातिपदिकात् 4|1|1 इत्यधिकारात् तिङो न प्राप्नोति इति इदं वचनम्। सर्वे इमे पचन्ति इति, अयम् एषाम् अतिशयेन पचति पचतितमाम्। जल्पतितमाम्। इष्ठन्नोदाह्रियते, गुणवचने तस्य नियतत्वात्।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
पचतितमामिति। ठ्किमेतिङ्व्ययऽ इत्यादिनाऽऽम्प्रत्ययः। गुणवचने तस्य नियतत्वादिति। अत एव सूत्रार्थकथनवेलायामपि तमप् प्रत्ययो भवतीत्युक्तम्। न चानुवृत्तिसामर्थ्यान्नियमस्य बाधः, तमब्विधानेऽप्यनुवृतेरुपपन्नत्वात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
तिङन्तादतिशयेर्थे द्योत्ये तमप् स्यात् ॥
तिङश्च - ह्यस्वे । ह्यस्वत्वविशिष्ठे वर्तमानाद्यथाविहितं प्रत्यया इत्यर्थः । अल्पत्वं — महत्त्वप्रतिद्वन्द्वि, ह्यस्वत्वं तु दीर्घत्वप्रतिद्वन्द्वीति भेदः ।
तिङश्च - ह्यस्वे । तैलादौ ह्यस्वदीर्घादिव्यवहाराऽबावाद्वृक्षक इत्युदाह्मतम् । यद्यपिअल्पे॑इत्यनेनैवेदं रूपं सिध्यति ततापि शाब्दबोदे विशेषोऽस्तीत्याहुः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तिङन्तादतिशये द्योत्ये तमप् स्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.