Page loading... Please wait.
8|3|10 - नॄन् पे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|3|10
SK 141
नॄन् पे   🔊
सूत्रच्छेदः
नॄन् (लुप्तषष्ठ्यन्तनिर्देशः) पे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
 रुँ  8|3|1 (प्रथमैकवचनम्) , उभयथा  8|3|8 (अव्ययम्)
अधिकारः
पदस्य  8|1|16 पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108 अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा  8|3|2
सम्पूर्णसूत्रम्
नॄन् पे रुँः उभयथा
सूत्रार्थः
नॄन्-शब्दस्य अन्तिम-नकारस्य पकारे परे विकल्पेन रुत्वं भवति ।
"नॄन्" इति नृ-शब्दस्य द्वितीयैकवचनम् । अस्य शब्दस्य पकारे परे विकल्पेन रुँत्वम् भवति -

1) रुँत्व-अभावस्य पक्षः - नॄन् पाहि → नॄन्पाहि ।
2) रुँत्व-पक्षः -
नॄन् पाहि
→ नॄरुँ पाहि [ नॄन् पे 8|3|10 इति नृ-शब्दस्य पकारे परे रुँत्वम्]
→ नॄँरुँ पाहि / नॄंरुँ पाहि [अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा 8|3|2 इत्यनेन रुँ-इत्यस्मात् पूर्वस्य विकल्पेन अनुनासिकः । अनुनासिकाभावे अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः 8|3|4 इति अनुस्वारः]
→ नॄँः पाहि / नॄंः पाहि [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गनिर्माणम्]
→ नॄँः पाहि / नॄंः पाहि / नॄँःXपाहि / नॄंःXपाहि [कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इति विकल्पेन उपध्मानीयः]
One-line meaning in English
The ending नकार of the word नॄन् , when followed by पकार is optionally converted to रुँ.
काशिकावृत्तिः
नृ̄नित्येतस्य नकारस्य रुर्भवति पशब्दे परतः। अकारः उच्चारणार्थः। नृ̄म्̐ः पाहि, नृ̄ंः पाहि। नृ̄म्̐ः प्रीणीहि, नृ̄ंः प्रीणीहि। पे इति किम्? नृ̄न् भोजयति। उभयथा इत्यपि केचिदनुवर्तयन्ति नृ̄न् पाहि इत्यपि यथा स्यात्।
`नृन्?` इति। `सुपां सुलुक्` 7|1|39 इत्यादिना षष्ठआ लुकं कृत्व निर्देशः। अथ वा-- विभक्तिरेवात्र नोत्पद्यते, अनुकार्यानुकरणयोर्भेदस्याविवक्षितत्वात्। यथा-गवित्ययमाहेत्यादि। `पे` इति पकारमात्रमेव निमित्तत्वेनोपात्तम्; न समुदायः। अकारस्तूच्चारणार्थः, अन्यथा हि यद्यकारसमुदायो निमित्तत्येनाश्रीयते, तदा नृ#ः पचतीत्येवमादावेव स्यात्, न तु नृन्? प्रीणीहीत्यादौ। `अटि` इति चेह निवृत्तम्; निमित्तान्तरो पादानात्। अथ तस्यैव निमित्तस्यैतद्विशेषणं कस्मान्न विज्ञायते--अटि परतो यः पकार इति? अशक्यमेवं विज्ञातुम्; इह न स्यात्--नृ#ः प्साति, नृ#ः प्लावयतीति। तस्मादस्य निवृत्तिरङ्ग्रहणस्य युक्ता॥
नृनिति षष्ठ।ल्र्थे प्रथमा । एवमुतरत्रापि ठ्पेऽ इत्यकार उच्चारणार्थः, पकारमात्रं निमितम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
नॄनित्यस्य रुः स्याद्वा पकारे परे ॥
नॄन् पे - नृन्पे । "नृन्" इति द्वितीयान्तशब्दस्वरूपपरं षष्ठन्तम् । षष्ठ्याः सौत्रौ लुक् । नलोपाऽभावोऽपि सौत्र एव । "मतुवसो रु" इत्यतो "रु" इत्यनुवर्तते ।उभयथर्क्ष्वि॑त्यतंउभयथे॑त्यनुवर्तते । कदाचिद्भवति कदाचिन्न भवतीत्येवमुभयथा रुः प्रत्येतव्य इत्यर्थः । विकल्प इति यावत् । तदाह-नृनित्यस्येत्यादिना ।अलोऽन्त्यस्य॑ । नृन्-पाहीति स्थिते नस्य रुत्वम् । अनुनासिकानुस्वारविकल्पः॑ ।
नॄन् पे - नृन्पे । पकारोपरि अकार उच्चारणार्थः । तेननृ#ः पुनाती॑त्यादि सिद्धम् ।उभयथक्र्षु॑ इत्यतउभयथे॑नुवृत्तेर्विकल्पः फलित इत्याशयेनाह-रुः स्याद्वेति । कुप्वो क । अत्रकुप्वो॑रिति रेफस्य विसर्गः, जिह्वामूलीयस्य खत्र्वात् ।खर्परे शरी॑ति विसर्गस्यास्य लोपः, जिह्वामूलीयस्य शत्र्वात् ।वा शरी॑ति विसर्गस्य विसर्ग एव वा । आदेशयोः कपावुच्चारणार्थौ । चाद्विसर्ग इति । प्राचा तुचाद्विकल्पः॑ इत्युक्तं , तदसत् । कपाभ्यां मुक्ते विसर्जनीयस्य सत्वप्रसङ्गात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
नॄनित्यस्य रुर्वा पे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.