Page loading... Please wait.
8|4|56 - वाऽवसाने
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|4|56
SK 206
वाऽवसाने   🔊
सूत्रच्छेदः
वा (अव्ययम्) , अवसाने (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
झलाम्  8|4|53 (षष्ठीबहुवचनम्) ,  चर्  8|4|55 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108
सम्पूर्णसूत्रम्
झलां चर् अवसाने वा
सूत्रार्थः
अवसाने परे झल्-वर्णस्य विकल्पेन चर्त्वम् भवति ।
सूत्रेऽस्मिन् प्रयुक्तौ द्वौ प्रत्याहारौ एतौ -
झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः ।
चर् = वर्गप्रथमाः + श् , ष् , स् ।

यदि झल्-वर्णात् परः अवसानम् (= विरामः / वर्णानाम् अभावः) आगच्छति, तर्हि तस्य झल्-वर्णस्य विकल्पेन चर्-वर्णादेशः भवति । स्थानेऽन्तरतमः 1|1|50 इत्यनेन उच्चारणस्थानेन स्थानिनः अन्तरतमः यः चर्-वर्णः, सः एव आदेशरूपेण विधीयते । इत्युक्ते, सर्वेषां वर्गीयव्यञ्जनानाम् तादृशः एव वर्गप्रथमः आदेशरूपेण आगच्छति । अपदान्त-शकारषकारसकाराणाम् तु तादृशः एव शकार-षकार-सकारादेशः विधीयते । हकारस्य तु हो ढः 8|2|31 इत्यनेन ढत्वं भवति, अतः अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः हकारस्य विषये नास्ति ।

यथा -
1. वाच् + सुँ
→ वाच् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]
→ वाक् [चोः कुः 8|2|30 इति कुत्वम् ।]
→ वाग् [झलां जशोऽन्ते 8|2|39 इति जश्त्वम् ।]
→ वाग् / वाक् [वाऽवसाने 8|4|56 इति विकल्पेन चर्त्वम् । गकारस्य सवर्णः ककारादेशः]

2. लिह् + सुँ
→ लिह् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]
→ लिढ् [हो ढः 8|2|31 इति हकारस्य ढकारः ।]
→ लिड् [झलां जशोऽन्ते 8|2|39 इति जश्त्वम् ।]
→ लिट् / लिड् [वाऽवसाने 8|4|56 इति विकल्पेन चर्त्वम् । डकारस्य सवर्णः टकारादेशः]
One-line meaning in English
A झल् letter is converted to a चर् letter optionally when it is followed by an अवसान.
काशिकावृत्तिः
झलां चरिति वर्तते। अवसाने वर्तमानानां झलां वा चरादेशो भवति। वाक्, वाग्। त्वक्, त्वग्। श्वलिट्, श्वलिड्। त्रिष्टुप्, त्रिष्टुब्।
`झलां जशोऽन्ते` 8|2|39 इति नित्ये जश्त्वे प्राप्तेऽवसाने वा चरो विधीयन्ते। वावचनात्? पक्षे जश्त्वमपि भवत्येव॥
ठ्झलां जशोऽन्तेऽ इति नित्ये जश्त्वे प्राप्ते चर्त्वं विधीयते, वावचनात् पक्षे सोऽपि भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अवसाने झलां चरो वा स्युः । रामात् । रामाद् । द्वित्वे रूपचतुष्टयम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे खरि चे (कौमुदी-121)ति चर्त्त्वेऽप्यान्तरतम्यात्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अतएव सः सीति तादेश आरम्भ्यते ॥
वाऽवसाने - वाऽवसानेझलां जश्झशी॑त्यतोझला॑मितिअभ्यासे चर्चे॑त्यतश्चरिति चानुवर्तते । तदाह — अवसान इति । द्वित्वे रूपेति । तकारदकारयोरनचि चेति द्वित्वे, तदभावे च रूपचतुष्टयमित्यर्थः । तत्र चत्र्वपक्षे द्वतकारमेकतकारं च रूपम् । जश्त्वपक्षे द्विदकारं एकदकारं च । रामाभ्याम् । रामेभ्य इति । चतुर्थीवत्प्रक्रिया सुगमिति भावः । अथ षष्ठीविभक्तिः । ङसो ङकारस्य "लशक्लतद्धित" इति इत्त्वं, लोपः । ङकारोच्चारणं तुङिति ह्यस्वश्चे॑त्याद्यर्थम् ।टाङसिङसा॑मिति स्यादेशं सिद्धवत्कृत्याह — रामस्येति । नन्विह सकारस्यानचि चेति द्वित्वे पूर्वसकारस्यखरि चे॑ति चर्त्वेन दन्तस्थानतो ।ञन्तरतमे तकारे सति रामत्स्येति स्यादित्यत आह — सस्य द्वित्वेति । स एवेति । सकार एवेत्यर्थः ।एव॑कारव्यावर्त्त्यमाह — नतु तकार इति । ननु दन्तस्थानतः आआसाघोषविवारात्मकबाह्रप्रयत्नश्चान्तर्यं तकारे ।ञप्यविशिष्टमित्यत आह — अल्पप्राणतयेति । सकारः स्थानी महाप्राणः । तकारस्तु अल्पप्राणः । अतो बाह्रप्रयत्नभेदात्तकारो न भवति । इदमुपलक्षणम्, आभ्यन्तरप्रयत्नभेदादपि सकारस्य तकारो भवतीति द्रष्टव्यम् । अत एवेति । "वस निवासे" इत्यदिधातोर्वत्स्यतीत्यादौ सकारस्य सकारे परे तकारो विधीयते यदि तु त्र खरि चेति सकारस्य तकारः स्यात्तर्हि तद्विधानमनर्थकं स्यादित्यर्थः ।
वाऽवसाने - जश्त्वं वावसान इति । अत्राहुः — जश्त्वे कृतेऽवसाने चत्र्वमिति न मन्तव्यं, किंतु येननाप्राप्तिन्यायेन अवसाने चत्र्वस्य जश्त्वापवादत्वाच्चत्र्वाऽभावपक्षे जश्त्वमिति योज्यमिति । द्वित्व इति ।अनचि चे॑त्यनेन ।अनचीति प्रसज्यप्रतिषेध॑ इति प्रागेवोक्तम् । पर्युदासाभ्युपगमे तु इह द्वित्वं न स्यात् । तादेश आरभ्यत इति । वत्स्यतीत्यादौ चर्त्वेन तकारो न लभ्यत इतिसः स्याद्र्धधातुके॑ इत्यनेन सकारस्य तकारो विधीयत इत्यर्थः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अवसाने झलां चरो वा। रामात्, रामाद्। रामाभ्याम्। रामेभ्यः। रामस्य॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.