Page loading... Please wait.
8|4|55 - खरि च
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
8|4|55
SK 121
खरि च  
सूत्रच्छेद:
खरि - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
झलाम्  [8|4|53] - षष्ठीबहुवचनम् ,  चर्  [8|4|54] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
पूर्वत्रासिद्धम्  [8|2|1] , संहितायाम्  [8|2|108]
सम्पूर्णसूत्रम्
झलाम् खरि चर् संहितायाम्
सूत्रार्थ:
झल्-वर्णस्य खर्-वर्णे परे चर्त्वम् भवति ।
सूत्रेऽस्मिन् त्रयः प्रत्याहाराः प्रयुक्ताः सन्ति -
झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः ।
खर् = वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + श् + ष् + स् ।
चर् = वर्गप्रथमाः + श् , ष् , स् ।

झल्-वर्णात् परः यदि खर् वर्णः आगच्छति, तर्हि तस्य झल्-वर्णस्य चर्-वर्णादेशः भवति । स्थानेऽन्तरतमः 1|1|50 इत्यनेन उच्चारणस्थानेन स्थानिनः अन्तरतमः यः चर्-वर्णः, सः एव आदेशरूपेण विधीयते । इत्युक्ते, सर्वेषां वर्गीयव्यञ्जनानाम् तादृशः एव वर्गप्रथमः आदेशरूपेण आगच्छति । अपदान्त-शकारषकारसकाराणाम् तु तादृशः एव शकार-षकार-सकारादेशः विधीयते । हकारस्य तु हो ढः 8|2|31 इत्यनेन ढत्वं भवति, अतः अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः हकारस्य विषये नास्ति ।

कानिचन उदाहरणानि -

1. वाग् + चलति = वाक्चलति । गकारस्य सवर्णः ककारादेशः ।
2. त्रिष्टुब् + छन्दः = त्रिष्टुप्छन्दः । बकारस्य सवर्णः पकारादेशः ।
3. अस् + ति = अस्ति । सकारस्य सवर्णः सकारः एव ।

ज्ञातव्यम् - एतत् सूत्रम् त्रिपाद्याः चतुर्थाध्यायस्य अन्ते आगच्छति, अतः त्रिपाद्याः प्रायः सर्वेषाम् सूत्राणाम् दृष्ट्या एतत् असिद्धम् अस्ति । अतः कुत्रापि यदि त्रिपाद्याः पूर्वसूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति, तर्हि प्रथमम् तस्य सूत्रस्य एव प्रयोगः करणीयः । यथा -
1. वाग् + सु = वाक्षु । अत्र आदौ गकारस्य उपस्थितौ आदेशप्रत्यययोः 8|3|59 इति सकारस्य षकारः भवति । ततः गकारस्य सवर्णः ककारादेशः भूत्वा रूपं सिद्ध्यति ।
2. "मरुद् + चलति" इत्यत्र आदौ स्तोः श्चुना श्चुः 8|4|40 इत्यनेन श्चुत्वे कृते "मरुज् + चलति" इति स्थिते अग्रे वर्तमानसूत्रेण चर्त्वं कृत्वा "मरुच्चलति" इति रूपं सिद्ध्यति ।
3. "द्विष्" धातोः प्रथमपुरुषद्विवचनस्य रूपसिद्धौ "द्विष् + तः" इत्यत्र आदौ ष्टुना ष्टुः 8|4|41 इत्यनेन तकारस्य टकारः विधीयते । ततः "द्विष् + टः" इत्यत्र चर्त्वे षकारस्य तादृशः एव षकारः भवति ।
One-line meaning in English
A झल् letter is converted to a चर् letter when followed by a खर् letter.
काशिकावृत्तिः
खरि च परतो झलां चरादेशो भवति। जश्ग्रहणं न अनुवर्तते, पूर्वसूत्रे च अनुकृष्तत्वात्। भेत्ता। भेत्तुम्। भेत्तव्यम्। युयुत्सते। आरिप्सते। आलिप्सते।
`युयुत्सते` इति युधेः सन्, `पूर्ववत्? सनः` 1|3|62 इत्यात्मनेपदम्। `आरिप्सते` इति। रत्रिलभिभ्यां सन्। `सनि मीमा` 7|4|54 इत्यादिनेस्, `स्कोः संयोगाद्योरन्त च` 8|2|29 इति सकारलोपः। `अत्र लोपोऽब्यासस्य` 7|4|58 इत्यभ्यासलोपः। समुच्चयार्थश्चकारः, न केवलमब्यासे चरो भवन्ति, अपि तु खरि च। असति ह्रस्मश्चकारेऽनन्तरविहितं यच्चर्त्त्वं तत्? खरादावभ्यासनिमित्ते प्रत्यये स्यात्--तिष्ठासतीत्यादौ, न तु `चखाद` इत्यादावपीति कस्यचिन्मन्दभियो भ्रान्तिः स्यात्॥
युयुत्सत इति । युधेः सन्, धकारस्य तकारः । आरिप्सते, आलिप्सत इति । रभिलभ्योः ठ्सनि मीमाघुऽ इत्यादिना अच इस्, ठ्स्कोः संयोगाद्योःऽ इति सलोपः, भकारस्य पकारः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ॥ ।छत्वममीति वाच्यम् (वार्तिकम्) ॥ तच्श्लोकेन । तच्छलोकेन । अमि किम् । वाक् श्च्योतति ॥
शरोऽचि - शरोऽचि ।अचो रहाभ्या॑मित्यतो "द्वे" इति, "नादिन्याक्रोशे" इत्यतो नेति चानुवर्तते । तदाह अचि पर इत्यादिना । तथाच "चतुर्षु" इत्येकषकारमेव रूपम् । नच सत्यपि द्वित्वे "झरो झरि सवर्णे" इति लोपादेव एतषकाररूपसिद्धेरिदं व्यर्थमिति वाच्यं, लोपस्य वैकल्पिकत्वादिति भावः । प्रियाश्चत्वारो यस्येति बहुव्रीहौ प्रियचतुर्शब्दो विशेष्यनिघ्न एकद्विबहुवचनान्तः । तस्य सौ रूपमाह — प्रियचत्वा इति । प्रियचतुर् स् इति स्थिते "चतुरनडुहोः" इत्युकारादाम् । तस्याङ्गत्वेन तदन्तेऽपि प्रवृत्तेः । तत उकारस्य यण् । हल्ङ्यादिलोपश्चेति भावः । हे प्रियचत्व इति । "अम् संबुद्धौ" इत्यमिति भावः । प्रयिचत्वाराविति । सुटि सर्वनामस्थानत्वादाम् । प्रियचत्वारः । प्रियचत्वारम्, प्रयिचत्वारौ । शसादावाम् न । प्रियचतुरः । प्रियचतुरा प्रियचतुभ्र्याम् प्रियचतुर्भिः । प्रियचतुरे । प्रयिचतुरः २ । प्रियचतुरोः । आमिषट्चतुभ्र्यश्चे॑ति नुटमाशङ्क्याह — गौणत्वे त्विति ।षट्चतुभ्र्यश्चे॑ति बहुवचननिर्देशात्तदर्थप्राधान्य एव नुडिति भावः । प्रियचतुरि । प्रयिचतुर्षु । परमचतुर्ण्णामिति । कर्मधारयः । आङ्गत्वात्तदन्तादपि नुटिति भावः । इति रान्ता#ः । अथ लकारान्ताः । कमलमिति । कमलं=पद्मम् । कमला=लक्ष्मीः । कमलमाचष्टे इत्यर्थे कमलशब्दात्, कमलामाचष्टे इत्यर्थे कमलाशब्दा॒त्तत्करोति तदाचष्टे॑ इति णिचि "सनाद्यन्ताः" इति धातुत्वात्तदवयवस्य सुपो लुकिणाविष्ठत्प्रातिपदिकस्ये॑ति इष्ठवत्त्वाट्टिलोपे कमव्-इ इत्यतः कत्र्तरि क्विपि णेरनिटीति णिलोपे अपृक्तलोपे च कमलिति रूपम् । ततः सोर्हल्ङ्यादिलोपे कमलिति रूपम् । कमलाविति । औजसादिषु न कोऽपि विकार इति भावः । कमलं कमलौ कमलः । कमला कमल्भ्यां कमल्भिः । कमले । कमल्भ्यः । कमलः । कमलः कमलोः कमलाम् । सुपि विशेषमाह — षत्वं कमल्ष्विति । लकारस्य इण्त्वादिति भावः । तोयमाचष्टे तोयित्यादियकारान्तास्तु न सन्त्येव, क्विपिलोपो व्योः इति यलोपस्य दुर्वारत्वा । णिलोपस्य स्थानिवत्त्वं तु न भवति, यलोपे तन्निषेधात् । वस्तुतस्तुन पदान्ता हलो यणः सन्ती॑ति लण्सूत्रस्थभाष्यादनभिधानमेवंजातीयकानामिति हरदत्तः । "भोभगो" इति सूत्रेवृक्षव्करोती॑ति भाष्यं तु एकदेश्युक्तिरिति तदाशय इत्यलम् । इति लान्ताः ।
शरोऽचि - शरोऽचि ।अचो रहाम्भा॑मित्यतोद्वे॑इति,नादिन्याक्रोशे॑इत्यतोने॑ति चानुवर्तत इत्याह — न द्वे स्त इति । नन्वस्तु द्वित्वमेकस्य,झरो झरि सवर्णे॑इति लोपे सिद्धमिष्टम्, मैवम्, लोपस्य वैकल्पिकत्वेन पक्षे द्वयोः श्रवणप्रसङ्गात् । प्रियाः चत्वारश्चत्वारि वा यस्य सप्रियचत्वाः॑ । आङ्गत्वात्तदन्तस्यापिचतुरनडुहो॑रित्याम् ।हे प्रियचत्व॑इत्यत्र तुअम्सबुद्धौ॑इत्यम् । इति रान्ताः । कमलमिति.॒कमला श्रीर्हरिप्रिये॑त्यमरः । कमलमिति ।तत्करोति तदाचष्टे॑इति णिचीष्ठवद्भावाट्टिलोपः । णिजन्तात्क्विपि,णेरनिटी॑ति णिलोपः । एवं सलिलमाचक्षाणः — ॒सलिलौ॑सलिल॑इत्यादि बोध्यम् । नन्वेवं तोयमाचक्षाणस्तय् तोयौ तोय इति यान्ता अपि सुसाधाः । न चवेरपृक्तलोपाद्वलि लोपः पूर्वविप्रतिषेधेन॑ति यलोपः शङ्क्यः,लोपो व्योर्वली॑ति लोपे कर्तव्ये णिलोपस्य टिलोपस्या वा स्थानिवद्भावेन यकारस्य वल्परत्वाऽभावादिति चेन्मैवम्,न पदान्ते॑ति सूत्रेण यलोपे स्थानिवद्भावनिषेधात् । तस्माल्लोपो व्योर्वलीति यलोपः स्यादेवेति यान्ता नोक्ताः । इति लान्ताः । पदान्त इति । प्राचा तुझलि॑त्यप्युक्तं, तन्निष्फलत्वादुपेक्ष्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
खरि झलां चरः। इत्युदो दस्य तः। उत्थानम्। उत्तम्भनम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!