Page loading... Please wait.
8|3|7 - नश्छव्यप्रशान्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|3|7
SK 140
नश्छव्यप्रशान्   🔊
सूत्रच्छेदः
नः (षष्ठ्येकवचनम्) , छवि (सप्तम्येकवचनम्) , अप्रशान् (प्रथमैकवचनम्) , (षष्ठ्यर्थे प्रथमा)
अनुवृत्तिः
रुँ  8|3|1 (प्रथमैकवचनम्) , अम्परे  8|3|6 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
पदस्य  8|1|16 पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108 अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा  8|3|2
सम्पूर्णसूत्रम्
अम्परे छवि पदस्य नः रुँ, अप्रशान्
सूत्रार्थः
पदान्त-नकारस्य अम्परे छव्-वर्णे परे रुँत्वम् भवति । परन्तु प्रशान्-शब्दस्य न भवति ।
"छव्" इति प्रत्याहारः । अस्मिन् प्रत्याहारे एते वर्णाः आगच्छन्ति - छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त् ।
"अम्" इत्यपि प्रत्याहारः । अस्मिन् प्रत्याहारे स्वराः, अन्तस्थाः, वर्गपञ्चमाः, हकारश्च आगच्छन्ति ।
पदान्त नकारात् परः यदि छव्-वर्णः अस्ति, तस्मात् परः च यदि अम्-वर्णः अस्ति, तर्हि पदान्त-नकारस्य अनेन सूत्रेण रुँत्वम् भवति । परन्तु प्रशान्-शब्दस्य न भवति ।

यथा - भवान् + चरति [अत्र पदान्तनकारात् परः छव्-वर्णः, तस्मात् परः च अम्-प्रत्याहारस्य वर्णः अस्ति । अतः अत्र -)
→ भवारुँ + चरति [नश्छव्यप्रशान् 8|3|7 इति नकारस्य रुँत्वम् ]
→ भवाँरुँ + चरति / भवांरुँ + चरति [अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा 8|3|2 इति विकल्पेन अनुनासिकः । अनुनासिकाभावे अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः 8|3|4 इति अनुस्वारः]
→ भवाँः चरति / भवांः चरति [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ भवाँस् चरति / भवांस् चरति [विसर्जनीयस्य सः 8|3|34 इति सकारादेशः]
→ भवाँश् चरति / भवांश् चरति [स्तोः श्चुना श्चुः 8|4|40 इत्यनेन श्चुत्वम्]
→ भवाँश्चरति, भवांश्चरति ।

अन्यानि उदाहरणानि -
1) भवान् + तरति → भवांस्तरति, भवाँस्तरति ।
2) भवान् + थूकरोति → भवांस्थूकरोति, भवाँस्थूकरोति ।
3) भवान् + चिनोति → भवाँश्चिनोति, भवांश्चिनोति ।
4) भवान् + छादयति → भवांश्छादयति, भवाँश्छादयति ।
5) भवान् + टीकते = भवांष्टिकते, भवाँष्टीकते ।

अनेन सूत्रेण उक्तम् रुँत्वम् "प्रशान्" शब्दस्य विषये तु एतादृशम् रुँत्वम् न भवति । यथा - प्रशान् + तनोति = प्रशान्तनोति ।
("प्रशाम्" इति मकारान्तस्य शब्दस्य प्रथमैकवचनम् "प्रशान्" इति । )

स्मर्तव्यम् - यदि छव्-प्रत्याहारात् अनन्तरम् "अम्" प्रत्याहारस्य वर्णः नास्ति तर्हि अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - "सन् + त्सरुः" (= handle of a sword) इत्यत्र नकारात् परः तकारः (= छव् वर्णः) अस्ति, परन्तु तस्मात् परः सकारः अम्-वर्णः नास्ति । अतः अस्य सूत्रस्य प्रयोगः अत्र न भवति ।
One-line meaning in English
When a पदान्त नकार is followed by a letter from छव् प्रत्याहार, which in turn is followed by a letter from अम् प्रत्याहार, then the नकार is converted to रुँ. But this conversion does not happen for the word "प्रशान्".
काशिकावृत्तिः
अम्परे इति वर्तते। नकारान्तस्य पदस्य प्रशान्वर्जितस्य रुः भवति अम्परे छवि परतः। भवाँश्छादयति, भवांश्छादयति। भवांश्चिनोति, भवांश्चिनोति। भवांष्टीकते, भवांष्टीकते। भवाँस्तरति, भवांस्तरति। छवि इति किम्? भवान् करोति। अप्रशानिति किम्? प्रशान् छाव्यति। प्रशान् चिनोति। अम्परे इत्येव - भवान्त्सरुकः।
`स` इति। निवृत्तम्, रुरेवानुवत्र्तते; सोऽपि मतुवसुभ्यामसम्बद्ध एव; तयोरपि निवृत्तत्वात्। `न` इति वर्णग्रहणम्, तच्च प्रकृतस्य पदस्य विशेषणम्, विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्याह---`नकारान्तस्य पदस्य` इत्यादि। `भवांश्छादयति` इति। `झद अपवारणे` (धातुपाठः-1833), चुरादिणिच्। `भवांष्टीकते` इति। `टिकृ टीकृ रधि लघि गत्यर्थाः` (धातुपाठः-103,104,107,108)। अनुदात्तत्त्वादात्मनेपदम्। `प्रशान्` इति। प्रपूर्वाच्छमेः क्विप्? `अनुनासिकस्य विवझलोः क्ङिति` 6|4|15 इति दीर्घः, `मो नो धातोः` 8|2|64 इति मकारस्य नकारः, तस्यासिद्धत्वान्नलोपाभावः। `भवान्? त्सरुकः` इति। त्सरौ कुशलः, `आकर्षादिभ्यः कन्` 5|2|63 इति कन्प्रत्ययः॥
प्रशान्वर्जितस्येति । सूत्रे तु ठप्रशान्ऽ इति षष्ठ।ल्र्थे प्रथमा । टीकतिर्गत्यर्थोऽनुदातेत् । त्सरुः उ खङ्गग्रहणप्रदेशः, तत्र कुशलः त्सरुकः, आकर्षादिभ्यः कन् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अम्परे छवि नकारान्तस्य पदस्य रुः स्यान्न तु प्रशान्शब्दस्य । विसर्गः । सत्वम् । श्चुत्वम् । शार्ङ्गिच्छिन्धि । शार्ङ्गिश्छिन्धि । चक्रिंस्त्रायस्व । चक्रिंस्त्रायस्व । पदस्य किम् । हन्ति । अम्परे किम् । सन्त्सरुः खड्गमुष्टिः । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति ॥
नश्छव्यप्रशान् - नश्छव्यप्रशान् । "न" इति षष्ठन्तं पदस्येत्यधिकृतस्य विशेषणम् । तदन्तविधिः । "अम्परे" इत्यनुवर्तते, "रु" इति च । तदाह-अम्पर इत्यादिना ।अप्रशा॑निति षष्ठर्थे प्रथमा । तदाह-न त्विति । विसर्ग इति । "शाङ्ग-छिन्धि"चक्रिन्-त्रायस्वे॑ति स्थिते नकारस्यानेन रुत्वम् । अनुनासिकानुस्वारविकल्पः । ततो विसर्गः, सत्वं, सस्य श्चुत्वेन शकार इत्यर्थः । शार्ङिंश्छिन्धीति । अनुनासिकपक्षे रूपम् । शार्ङिंश्चिन्धीति । अनुस्वारपक्षे रूपम् ।चक्रिंस्त्रायस्वे॑त्यनुनासिकपक्षे । अनुस्वारपक्षे तुचकिंरस्त्रायस्वे॑ति । त्रैङ् पालने । ङित्त्वादात्मनेपदी ।त्राही॑ति प्राचीनग्रन्थस्तु प्रामादिकः । त्रायत इति त्राः, त्रा इवाचरती त्रातीत्याचारक्विबन्ताल्लोट् परस्मैपदमिति वा कथञ्चत्समाधेयम् । प्रशानिति । प्रपूर्वाच्छाभ्यतेः क्विप् ।अनुनासिकस्य क्वी॑ति दीर्घः ।मो नो धातो॑रिति मस्य नः । तस्यासिद्धत्वान्नलोपो न ।
नश्छव्यप्रशान् - प्रशानिति । प्रपूर्वाच्छाम्यतेः क्विप् ।अनुनासिकस्ये॑ति दीर्घः ।मो नो धातो॑रिति नः । तस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो न ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अम्परे छवि नान्तस्य पदस्यरुः; न तु प्रशान्शब्दस्य॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.