Page loading... Please wait.
7|3|83 - जुसि च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|3|83
SK 2481
जुसि च   🔊
सूत्रच्छेदः
जुसि (सप्तम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
जुसि च प्रत्यये परतः इगन्तस्य अङ्गस्य गुणो भवति। अजुहवुः। अबिभयुः। अबिभरुः। अथ चिनुयुः, सुनुयुः इत्यत्र कस्मान् न भवति? अत्र हि द्वे ङित्त्वे, सार्वधातुकाश्रयम्, यासुडाश्रयं च। तत्र न अप्राप्ते सार्वधातुकाश्रयङित्त्वनिमित्ते प्रतिषेधे जुसि गुणः आरभ्यमाणः तम् एव बाधते। यासुडाश्रयङित्त्वनिमित्तं तु न बाधते, तत्र हि प्राप्ते च अप्राप्ते च आरभ्यते इति।
इकात्र सन्निहितेन प्रकृतमङ्गं विशिष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिर्भवतीत्यत आह--`इगन्तस्य` इत्यादि। `अजुहवुः` इति। लङ्, `सिजभ्यस्तविदभ्यश्च` 3|4|109 इति झेर्जुस्, शपः श्लुः, `श्लौ` 6|1|10 इति द्विर्वचनम्। `अबिभयुः` इति। `ञिभो भये` (धातुपाठः-1084)। `अबिभरुः` इति। `डु भृञ्? धारणपोषणयोः` (धातुपाठः-1087), `भुञामित्` 7|4|76 इत्यभ्यासस्येत्त्वम्। `चिनुयुः सुनुयुः` इति। लिङ्, यासुट्? झेर्जुस्, `स्वादिभ्यः श्नुः` 3|1|73 `उस्यपदान्तात्` 6|1|93 इति पररूपत्वाम्। `तत्र नाप्राप्ते` इत्यादि। सार्वाधातुकमाश्रयो यस्यतत्? सार्वधातुकाश्रयम्। ङित्त्वं निमित्तं यस्य प्रतिषेधस्य स तथोक्तः। स सर्वत्रैव जुसि प्राप्नोतीति तस्मिन्नाप्राप्तेऽयं गुण आरभ्यमाणस्तस्यैव बाधको भविष्यति; न तु यस्य यासुडाश्रयं ङित्त्वं निमित्तम्, तस्यापि। अत्र हि प्राप्ते चाप्राप्तेऽयमारभ्यते। चिनुयुरित्यादौ प्राप्ते, अजुहवुरित्यादावप्राप्ते। चकारः समुच्चये। नान्यत्? समुच्चेतव्यमस्तीत्यस्यैव लक्षणस्य पुनरावृत्तिमाचष्टे। तेन प्रकृतलक्षणस्यापि प्रतिषेधविषये भवति। `अदीधयुः` इति। `दीधीङ्? दीप्तिदेवनयोः` (धातुपाठः-1076), लङ्? व्यत्ययेन परस्मैपदम्, झिः, `जक्षित्यादयः षट्` 6|1|6 इत्यभ्यस्तसंज्ञा, `सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च` 3|4|109 इति झेर्जुस्, अदादित्वाच्छपो लुक्। ततः `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7|3|84 इति गुणः प्राप्तः, स `क्ङिति च` 1|1|5 इति प्रतिषिद्धः, सोऽप्यनेन पुनः प्राप्तौ `दीधीवेवीटाम्` 1|1|6 इति प्रतिषिद्धः समुच्चयार्थत्वाच्चकारस्य भवति॥
उदाहरणेषु लङ् शिपः श्लुः, द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम्, ठ्सिजभ्यस्तविधिभ्यश्चऽ इति झेर्जुस् । अथेत्यादि । जुस्भक्तस्य यासुटस्तद्ग्रहणेन ग्रहणात्प्रसङ्गः । सार्वधातुकाश्रयङ्त्विनिमित इति । सार्वधातुकमाश्रयो यस्य तत्सार्वधातुकाश्रंय तन् ङ्त्विं निमितं यस्य प्रतिषेधस्य स तथोक्तः । एतेन यासुडाश्रयङ्त्विनिमितमिति व्याख्यातम् । तत्र हि प्राप्ते चाप्राप्ते चेति । चिनुयुरित्यादौ प्राप्ते, अजुहवुरित्यादावप्राप्ते । क्सस्याचीत्यनुवर्तते इति । परिहारान्तरम्, जकारोच्चारणं तु चक्रुः---इत्यादौ लिटि मा भूत् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अजादौ जुसीगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । अजागरुः । अजादौ किम् । जागृयुः । आशिषि तु जागर्यात् । जागर्यास्ताम् । जागर्यासुः । लुङि । अजागरीत् । जागृ इस् इत्यत्र यण् प्राप्तः, तं सार्वधातुकगुणो बाधते, तं सिचि वृद्धिः, तां जागर्तिगुणः, तत्र कृते हलन्तालक्षणा प्राप्ता, नेटि (कौमुदी-2268) इति निषिद्धा, ततः अतो हलादेः- (कौमुदी-2284) इति बाधित्वा अतो ल्रान्तस्य (कौमुदी-2330) इति प्राप्ता, ह्म्यन्त-(कौमुदी-2299) इति निषिध्यते ॥ तदाहुः-- गुणो वृद्धिर्गुणो वृद्धिः प्रतिषेधो विकल्पनम् । पुनर्वृद्धिनिषेधोऽतो यण्पूर्वाः प्राप्तयो नवेति । । 1073 दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्राति ॥
जुसि च - जुसि च । अङ्गस्येत्यधिकृतम् । "मिदेर्गुण" इत्यतो गुण इत्यनुवर्तते । "इको गुणवृद्धी" इति परिभाषया "इक" इत्युपस्थितेन अङ्गस्य विशेषणात्तदन्तविधिः ।क्सस्याची॑इत्यतोऽनुवृत्तेन अचीत्यनेन जुसीत्यस्य विशेषणात्तदादिविधिः । तदाह — अजादावित्यादिना । अजगरुरिति । अजागः अजागृतम् अजागृत । अजागरम् अजागृव अजागृम । विधिलिङि यासुटो ङित्त्वान्न गुणः । जागृयात् जागृयताम् । जागृयुरिति ।जुसि चे॑त्यत्र अजादावित्युक्तेर्न गुण इति भावः । जागृधातोर्लुङि सिचि इटि यणादिप्राप्तिक्रमं दर्शयति — जागृ इसित्यत्रेति । तत्र कृते इति ।जाग्रोऽविचिण्ण॑लिति गुणे रपरत्वे कृते अजागर् ईदिति स्थिते सतीत्यर्थः । तदाहुरिति । "वृद्धा" इति शेषः । अजागरिष्टाम् अजागरिषुरित्यादि सुगमम् । दरिद्राधातुरादन्तः सेट् । दुर्गतिः = धनहीनीभवनम् । दारिद्रातीति । धनहीनीभवतीत्यर्थः ।
जुसि च - जुसि च । चकारः स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थः ।क्सस्याची॑त्यतोऽत्यतोऽचीत्यनुवर्तत इत्याह — अजादाविति । जागृयुरिति । एवं श्रृणुयुः चिनुयुरित्यादावपि गुणो नेति बोध्यम् ।यासुटो ङित्तवाच्छृणुयुरित्यादौ गुणो ने॑ति प्राचोक्तिस्तु मनोरमायां दूषिता,जुसि चे॑ति गुणस्य निषेधापवादत्वादिति । केचित्तु — ॒जुसि चे॑त्यत्र उसीत्यावर्त्त्यउरुआऊपे जुसी॑ति व्याख्यानान्नोक्तदोष इत्याहुः ।अजादौ जुसी॑ति समाधानं तु भाष्यारूढम् । जागर्तेः सिच इटि कृते यणादिप्राप्तिक्रमं दर्शयति — जागृ- इसित्यत्रेति.तत्र कृते इति । हलन्तलक्षणाया वृद्धेर्जागर्तिगुणेन बाधः, तेन गुणेनहलन्तत्वसंपादनात् । या हि गुणप्रवृत्तिसमये वृद्धिः सा बाध्यते नान्येति भावः । अजागरिष्टाम् । अजागरिषुः । अजागरीदित्यादि । दरिद्रा ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि। अजुहवुः। जुहुयात्। हूयात्। अहौषीत्। अहोष्यत्॥ ञिभी भये॥ 2॥ बिभेति॥
महाभाष्यम्
जुसि च जुसि गुणे यासुट्प्रतिषेधः जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनुयुः सुनुयुरिति ।। (स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः ? ) । न वक्तव्यः । नैवं विज्ञायते ‐ मिदेर्गुणः जुसि चेति ।। कथं तर्हि ? ।। मिदेर्गुणोऽजुसि चेति ।। किमिदम् ‐ अजुसीति ? ।। अजादावुस्यजुसीति ।। इहाऽपि तर्हि प्राप्नोति ‐ चक्रुः जह्रुरिति ? ।। एवं तर्हि शितीति वर्तते ।। एवमप्यजुहवुः अबिभयुरित्यत्र न प्राप्नोति ।। ननु च(1) भूतपूर्वगत्या भविष्यति ।। न सिध्यति, न ह्युस् शिद्भूतपूर्वः ।। उस् शिद्भूतपूर्वो नास्तीति कृत्वा उसि यश्शिद्भूतपूर्वस्तस्मिन् भविष्यति ।। अथ वा क्रियते न्यास एव ‐ अविभक्तिको निर्देशः । नैवं विज्ञायते ‐ मिदेर्गुणो जुसि चेति ।। कथं तर्हि ? ।। मिदेर्गुण उ जुसि(1) चेति ।। किमिदमु जुसीति ? ।। उकारादौ जुसि (उ जुसिति) । अथ वाऽचीति वर्तते तेन जुसं विशेषयिष्यामोऽजादौ जुसिति ।। (जुसि च) ।।