Page loading... Please wait.
7|3|117 - इदुद्भ्याम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|3|117
SK 297
इदुद्भ्याम्   🔊
सूत्रच्छेदः
इदुद्‍भ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
नद्याः  7|3|116 (पञ्चम्येकवचनम्) , आम्  7|3|116 (प्रथमैकवचनम्) , ङेः  7|3|116 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
इदुद्भ्याम् नद्याः अङ्गात् ङेः आम्
सूत्रार्थः
ह्रस्व-इकारान्त-ह्रस्व-उकारान्त-नदीसंज्ञकात् शब्दात् परस्य सप्तम्यैकवचनस्य ङि-प्रत्ययस्य आम्-आदेशः भवति ।
ङिति ह्रस्वश्च 1|4|6 इत्यनेन ह्रस्व-इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः ह्रस्व-उकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाश्च ङित्-प्रत्यये परे विकल्पेन नदीसंज्ञां प्राप्नुवन्ति । एतेषां परस्य ङि-प्रत्ययस्य आम्-आदेशः भवति ।

यथा -

मति + ङि [सप्तम्येकवचनस्य प्रत्ययः]
→ मति + आम् [इदुद्भ्याम् 7|3|117 इति आम्-आदेशः ।]
→ मति + आट् + आम् [आण्-नद्याः 7|3|112 इति आडागमः ।]
→ मति + आम् [आटश्च 6|1|90 इति वृद्धि-एकादेशः ।]
→ मत्याम् [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः ।]

ज्ञातव्यम् -
प्रश्नः - ङेराम्नद्याम्नीभ्यः 7|3|116 इत्यनेन सूत्रेण एषः नियमः पूर्वमेव उक्तः अस्ति । अतः अस्य सूत्रस्य का आवश्यकता ?
उत्तरम् - अग्रिमसूत्रेण (औत् 7|3|118 इत्यनेन) ह्रस्व-इकारान्तशब्देभ्यः ह्रस्व-उकारान्तशब्देभ्यः च परस्य ङि-प्रत्ययस्य "औत्" आदेशः विधीयते । अतः एतत् सूत्रम् न अभविष्यत् चेत् अग्रिमसूत्रेण ह्रस्व-इकारान्त-ह्रस्व-उकारान्त-नदीसंज्ञकात् परस्य ङि-प्रत्ययस्यापि (विप्रतिषेधेन) औत्-एव आदेशः अभविष्यत् । परन्तु तत् तथा मा भूत् इति स्पष्टीकर्तुम् एतत् सूत्रम् निर्मितम् अस्ति । अ
उपप्रश्नः - परन्तु अस्य सूत्रस्य उपस्थितौ अपि विप्रतिषेधेन अग्रिमसूत्रेण औत्-एव आदेशः विधीयते खलु?
उत्तरम् - न तथा । एतत् सूत्रम् अग्रिमसूत्रस्य अपवादः भवति । अनेन सूत्रेण "नदीसंज्ञकेभ्यः इदुद्भ्यः परस्य ङि प्रत्ययस्य" आदेशः उच्यते, तथा अग्रिमसूत्रेण "सर्वेभ्यः इदुद्भ्यः परस्य ङि प्रत्ययस्य" आदेशः विधीयते । अतः एतत् सूत्रम् अग्रिमसूत्रस्य अपवादरूपेण आगच्छति ।
One-line meaning in English
The ङि-प्रत्यय gets आम् आदेश when it comes after a ह्रस्व-इकारान्त or ह्रस्व-उकारान्त नदीसंज्ञक word.
काशिकावृत्तिः
इकारोकाराभ्यां नदीसंज्ञकाभ्याम् उत्तरस्य ङेः आम् आदेशो भवति। कृत्याम्। धेन्वाम्।
नदीग्रहणमिहनुवत्र्तते। तेन चेदुतौ विशिष्यतेते नदीसंककौ यादिदुताविति। यद्येवम्, अनर्थकमिदम्, पूर्वेणैव सिद्धत्वात्? नैतदस्ति; औकरो हि परत्वदुत्तरसूत्रेण स्यात्, अस्मश्च सत्यामेव भवति॥
नदीग्रहणमिहानुवर्तते । यद्येवम्, अपार्थकमिदम्, पूर्वेणैव सिद्धत्वात्, ततश्च ठिदुद्भ्यामौत्ऽ इत्येकयोग एव कर्तव्यः ? नैवं शक्यम्; औकारो हि स्यात्, नदीलक्षणस्यामोऽवकाशः---कुमार्यामिति, औत्वस्यावकाशः---पत्यौ, सख्याविति; कृत्यामित्यत्र यदा नदीसंज्ञा तदा परत्वादौत्वं प्राप्नोति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
नदीसंज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् । पक्षे अच्च घेः (कौमुदी-247) । मत्याम् । मतौ । एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥
इदुद्भ्याम् - इदुद्भ्याम् । "ङेराम्" इति सूत्रान्नदीग्रहणं ङेरामिति चानुवर्तते । तदाह — नदीसंज्ञकाभ्यामित्यादिना । पक्षे इति । नदीत्वाऽभावपक्षे "अच्च घेः" इत्यत्वसंनियोगशिष्टमौत्वमित्यर्थः । मत्यां मताविति । नदीत्वे तदभावे च रूपम् । मत्यामित्यत्र संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वाद्यण् । एवं श्रुत्यादय इति । आदिना स्मृत्यादिसग्रहः ।
इदुद्भ्याम् - औत्त्वे प्राप्ते इति ।ङेरा॑मित्यपेक्षया परत्वादिति भावः । प्राचा तुऔ॑दिति सूत्रेइदुभ्द्याम्॒अच्च घे॑रिति पूर्वोत्तरसूत्रद्वयबललभ्यार्थमुपादायघिनदीसंज्ञावर्जिताभ्या॑मिति व्याख्यातम् ।इदुभ्द्या॑मिति सूत्रं च नोपन्यस्तमित्यसमज्जसमेतत् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इदुद्भ्यां नदीसंज्ञकाभ्यां परस्य ङेराम्। मत्याम्, मतौ। शेषं हरिवत्॥ एवं बुद्ध्यादयः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.