Page loading... Please wait.
7|2|104 - कु तिहोः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|2|104
SK 1954
कु तिहोः   🔊
सूत्रच्छेदः
कु (प्रथमैकवचनम्) , ति-होः (सप्तमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
विभक्तौ  7|2|84 (सप्तम्येकवचनम्) , किमः  7|2|103 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
किमः ति-होः विभक्तौ कुः
सूत्रार्थः
किम्-शब्दस्य तकारादौ हकारादौ च विभक्तिप्रत्यये परे "कु" आदेशः भवति ।
"किम्" शब्दस्य विभक्तिप्रत्यये परे किमः कः 7|2|103 इत्यनेन ककारादेशे प्राप्ते अनेन सूत्रेण तकारादौ हकारादौ च विभक्तौ परे "कु" इति आदेशः भवति । अनेकाल् शित्सर्वस्य 1|1|55 इति सर्वादेशः । यथा -

1. किम् + तसिल् [पञ्चम्यास्तसिल् 5|3|7 इति तसिल्-प्रत्ययः । प्राग्दिशो विभक्तिः 5|3|1 इति प्रत्ययस्य विभक्तिसंज्ञा]
→ कु तस् [कु तिहोः 7|2|104 इति किम्-शब्दस्य कु-आदेशः]
→ कुतः [विसर्गनिर्माणम्]

2. किम् + ह [वा ह च च्छन्दसि 5|3|13 इत्यनेन किम्-इत्यस्य ह-आदेशः। प्राग्दिशो विभक्तिः 5|3|1 इति प्रत्ययस्य विभक्तिसंज्ञा]
→ कुह [कु तिहोः 7|2|104 इति किम्-शब्दस्य कु-आदेशः]


ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "ति" इत्यत्र इकारः उच्चारणार्थः अस्ति ।
One-line meaning in English
The word किम् is converted to कु when followed by a विभक्तिप्रत्यय that begins with a शब्दस्य तकार or a हकार.
काशिकावृत्तिः
तकारादौ हकारादौ च विभक्तौ परतः किम् इत्येतस्य कु इत्ययम् आदेशो भवति। कुतः। कुत्र। कुह। तिहोः इति इकारः उच्चारणार्थः।
पूर्वस्यायमपवादः। तिशब्दस्य विभक्तेरभावादिकार उच्चारणार्थः। तकारस्यैव प्रयोजनम्। तत्र `यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे` (व्या।प।127) तकारादेशो विभक्तौ कार्यं विधीयते। अत आह--`तकारादौ` इत्यादि। `कुतः` इति। `पञ्चम्यास्तसिल्` 5|3|7 । `कुत्र` इति। `किमोऽत्` 5|3|12 इत्यत्र परसूत्राद्वाग्रहणं पुरस्तादपकृष्यते। तेन पक्षे `सप्तम्यास्त्रल्` 5|3|10 इति त्रल्यपि भवति। `कुह` इति। `वा ह च च्छब्दसि` 5|3|13 इति हः। एषाञ्च तसिलदीनां `प्राग्दिशो विभक्तिः` 5|3|1 इति विभक्तिसंज्ञा॥
तिशब्दस्य विभक्तिसंज्ञकस्याभावातकारे इकार उच्चारणार्थः । कुहेति । वा ह च च्छन्दसि इति हप्रत्ययः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
किमः कुः स्यात्तादौ हादौ च विभक्तौ परतः । कुतः । कस्मात् । यतः । ततः । अतः । इतः । अमुतः । बहुतः । द्व्यादेस्तु । द्वाभ्याम् ॥
कु तिहोः - कुतिहोः । "कु" इति लुप्तप्रथमाकम् । "किमः कः" इत्यस्मात् "किमः" इत्यनुवर्तते । "अष्टन आ" इत्यतोविभक्ता॑विति । तिश्च ह् च तयोरिति द्वन्द्वः । इकार उच्चारणार्थः । ताभ्यां विभक्तिर्विशेष्यते । तदादिविधिः । तदाह — किमः कुः स्यादित्यादिना । कुत इति । किंशब्दात् पञ्चम्यन्तात्तसिल् । सुब्लुक् । किमः कुभावः ।तसिलादयः प्राक्पाशपः॑ इत्युक्तेरव्ययत्वम् । वेत्यनुवृत्तेः फलमाह — कस्मादिति ।तिहो॑रित्युक्तेरत्र न कुभावः । सर्वनाम्न उदाहरति — यत इति । यच्छब्दात्पञ्चम्यन्तात्सुब्लुक्, तसिलो विभक्तित्वात्तस्मिन्परे त्यदाद्यत्वं पररूपम् । एवं तच्छब्दात्तत इति रूपम् । पक्षे तस्मादिति भवति । अत इति । एतच्छब्दात्पञ्चन्तात्तसिल् । सुब्लुक् । एतदोऽन् । सर्वादेशः । नलोपः । पक्षेएतस्मा॑दिति भवति । इत इति । इदंशब्दात्पञ्चम्यन्तात्तसिल् । सुब्लुक् ।इदम इश् । पक्षे अस्मादिति भवति । अमुत इति । अदस्शब्दात्पञ्चम्यन्तात्तसिल्, उत्वमत्वे च । पक्षेअमुष्मा॑दिति भवति । बहुत इति । पक्षे "बहुभ्य" इति भवति । द्व्यादेस्त्विति । सर्वनामत्वात्प्राप्तस्तसिल्-द्व्यादिपर्युदासान्नेत्यर्थः ।
कु तिहोः - कु तिहोः । तकारादिकार उच्चारणार्थः । वेत्यनुवृत्तेः फलं दर्शयेति — -कस्मादिति । यतस्तत इति ।कृत्तद्धिते॑ति प्रातिपदिकत्वात्सुपो लुकि त्यादाद्यत्वम् । पक्षे — यस्मात् । तस्मात् । इति इति ।इदम इश् । पक्षे अस्मात् । अत इति । एतदोऽनादेशः । पक्षे एतस्मात् । अमुत इति ।अदसोसे॑रिति मुत्वम् । पक्षे । अमुष्मात् । बहुत इति । पक्षे — -बहुभ्यः । द्वाभ्यामिति । सर्वनामत्वात्प्राप्तोऽपि तसिल्अद्व्यादिभ्यः॑इति पर्युदासान्न । तसेरिति ।प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः;,अपादाने चाहीयरुहो॑रिति विहितस्य तसेस्तसिलादेश इत्यर्थः । विभक्त्यर्थ चेति । अन्यथा परत्वात्तसौ कृते तस्याऽप्राग्दिशीयत्वाद्विभक्तिसंज्ञाया अभावात्त्यदाद्यत्वांऽबावेयतोऽवगच्छती॑त्यादि न सिध्येदिति भावः । ननु तसेग्र्रामत इत्यादौ चरितार्थत्वात्किमादिभ्यस्तसिलो बाध्यत्वेन तसिर्नप्रवर्तते, तस्य निरलकाशत्वात् । तथा चतसेश्चे॑ति विधानं व्यर्थमिति वाच्यं,कुतोऽवहीयते॑कुतोऽवरोहती॑त्यादौ तसिलः सावकाशत्वात् । सर्वोभयार्थाभ्यामेव.सर्वोभयार्थाभ्यामेवेति । अत्र चाभिधानस्वाभाव्यमेव हेतुः । तेनेह नभवति — -परिषिञ्चति । अभिषिञ्चति । उपर्यर्थे परिः । अभिस्त्वाभिमुख्ये । नन्वोदनं परिषिञ्चतीत्यत्र सर्वतोभावो परिरिति तसिलभावः कथमिति चेन्मैवम् । वावचनाऽनुवृत्त्या तु तत्सिद्धेः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
किमः कुः स्यात्तादौ हादौ च विभक्तौ परतः। कुतः, कस्मात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.