Page loading... Please wait.
7|1|92 - सख्युरसम्बुद्धौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|1|92
SK 253
सख्युरसम्बुद्धौ   🔊
सूत्रच्छेदः
सख्युः (पञ्चम्येकवचनम्) , असम्बुद्धौ (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सर्वनामस्थाने  7|1|86 (सप्तम्येकवचनम्) , णित्  7|1|90 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने सख्युः णित्
सूत्रार्थः
सखि-शब्दात् विहितः असम्बुद्धिवाचकः सर्वनामस्थानप्रत्ययः णित्वत् भवति ।
"सखि" अयम् कश्चन इकारान्तशब्दः । अस्मात् शब्दात् परस्य सर्वनामस्थानसंज्ञक-प्रत्ययस्य णित्वत् कार्यं भवति । परन्तु सम्बोधन-एकवचनस्य सुँ-प्रत्ययस्य णित्वत्भावः न भवति । यथा -

1. सखि + औ / औट् [प्रथमा/द्वितीया-द्विवचनस्य प्रत्ययः]
→ सखै + औ / औट् [सख्युरसम्बुद्धौ 7|1|92 इति औ/औट्-प्रत्यययोः णित्-अतिदेशः । अतः अचो ञ्णिति 7|2|115 इति अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य वृद्धिः । इकारस्य वृद्धिः ऐकारः]
→ सखाय् + औ / औट् [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति आय्-आदेशः]
→ सखायौ

2. सखि + जस् [प्रथमा-बहुवचनस्य प्रत्ययः]
→ सखै + अस् [सख्युरसम्बुद्धौ 7|1|92 इति जस्-प्रत्ययस्य णित्-अतिदेशः । अतः अचो ञ्णिति 7|2|115 इति अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य वृद्धिः । इकारस्य वृद्धिः ऐकारः]
→ सखाय् अस् [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति आय्-आदेशः]
→ सखायः [ससजुषोः रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम् । खरवसानर्योविसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

3. सखि + अम् [द्वितीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ सखै + अम् [सख्युरसम्बुद्धौ 7|1|92 इति अम्-प्रत्ययस्य णित्-अतिदेशः । अतः अचो ञ्णिति 7|2|115 इति अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य वृद्धिः । इकारस्य वृद्धिः ऐकारः]
→ सखाय् अम् [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति आय्-आदेशः]
→ सखायम्

4. सखि-शब्दस्य प्रथमैकवचनस्य प्रत्यये परे अस्य सूत्रस्य अवकाशे प्राप्तेऽपि सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यस्य नित्यत्वात् तस्यैव प्रयोगः भवति -
सखि + सुँ [प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः]
→ सख् अनङ् + स् [अनङ् सौ 7|1|93 इति सखि-शब्दस्य अनङ्-आदेशः]
→ सखन् + स् [इत्संज्ञालोपः]
अस्याम् अवस्थायाम् -
अ) सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यनेन असम्बुद्धौ-सर्वनामस्थाने परे नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घः (=आकारः) प्राप्नोति , तथा
आ) सख्युरसम्बुद्धौ 7|1|92 इति सुँ-प्रत्ययस्य णित्-अतिदेशे कृते अतः उपधायाः 7|2|116 इति अङ्गस्य उपधावर्णस्य वृद्धिः (=आकारः) अपि प्राप्नोति ।
अत्र एताभ्यां सूत्राभ्याम् अतः उपधायाः 7|2|116 इत्यस्य अपेक्षया सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इति सूत्रम् नित्यम् अस्ति यतः अस्य सूत्रस्य प्रयोगः अतः उपधायाः 7|2|116 इत्यस्मात् अनन्तरम् अपि भवितुम् अर्हति, परन्तु सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यस्य प्रयोगं कुर्मश्चेत् अतः उपधायाः 7|2|116 इत्यस्य अवकाशः (= उपधा-अकारः) एव विनश्यति । अतः अत्र "सखान् स्" इति स्थिते पूर्वपरनित्यन्तरङ्गापवादानाम् उत्तरोत्तरं बलीयः अनया परिभाषया नित्यसूत्रस्यैव प्रयोगः क्रियते -
→ सखान् स् [सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इति उपधादीर्घः]
→ सखान् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]
→ सखा [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इति प्रातिपदिकसंज्ञकस्य पदस्य अन्तिमनकारस्य लोपः । अत्र यद्यपि प्रातिपदिकम् "सखि" इति अस्ति, तथापि एकदेशविकृतमनन्यवत् अनया परिभाषया "सखा" शब्दस्य अपि प्रातिपदिकत्वं जायते ।]

5. सम्बोधनैकवचनस्य सुँ-प्रत्यये परे अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः एव नास्ति, यतः अस्मिन् सूत्रे "असम्बुद्धौ" इति उक्तम् अस्ति । अस्य "मुनि" शब्दवदेव एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः 6|1|69 इत्यनेन अङ्गस्य गुणादेशे कृते "हे सखे" इति रूपम् सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् -
1. अनेन सूत्रेण सखि-शब्दात् परस्य सर्वनामस्थानसंज्ञकप्रत्यये "णित्" गुणस्य आरोपणम् भवति, अतः एतत् सूत्रम् "अतिदेशसूत्रम्" नाम्ना ज्ञायते । अन्यतुल्यत्वविधानम् अतिदेशः इति अतिदेशस्य व्याख्या ।
2. अस्मिन् सूत्रे षष्ठ्यन्तं पदम् नास्ति, अतः उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशः बलीयान् अनया परिभाषया अत्र सप्तमीनिर्दिष्टः शब्दः स्थानिनः कार्यं करोति । अतएव णित्-गुणः सर्वनामस्थानस्य भवति, "सखि"शब्दस्य न ।
3. वर्तमानसूत्रेण सखि-इत्यस्य अङ्गस्य वृद्धिं कृत्वा "ऐ" इति अन्तिमवर्णनिर्माणम् भवति, यस्मात् परः प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6|1|102 , जसि च 7|3|109, अमि पूर्वः 6|1|107 एतेषु कस्यापि प्रसक्तिः एव नास्ति ।
One-line meaning in English
The सर्वनामस्थानप्रत्यय not belonging to सम्बोधन-एकवचन when attached to the word सखि becomes णित्.
काशिकावृत्तिः
असम्बुद्धौ यः सखिशब्दः तस्मात् परं सर्वनामस्थानं णित् भवति। सखायौ। सखायः। असम्बुद्धौ इति किम्? हे सखे।
`असम्बुद्धौ` इति पर्युदासः--सम्बुद्धेरन्याऽसम्बुद्धिः। `हे सखे` इति। `ह्यस्वस्य गणः` 7|3|108 इति गुणः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
सख्युरङ्गात्परं संबुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात् ॥
सख्युरसम्बुद्धौ - सखि-औ इति स्थिते णित्कार्यं वृदिंध वक्ष्यन् णिद्वद्भावं दर्शयति-सख्युरसम्बुद्धो ।सख्यु॑रिति दिग्योगे पञ्चमी ।अङ्स्ये॑त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । "पर" मित्यध्याहार्यम् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः "सर्वनामस्थाने" इत्यनुवर्तते ।असम्बुद्धा॑वित्यभेदेनान्वेति ।गोतो णि॑दित्यतोणि॑दिति प्रथमान्तमनुवृत्तम् । तत्सामानाधिकारण्यादसम्बुद्धा॑विति सर्वनामस्थाने॑इति च सप्तमी प्रथमा कल्प्यते । तदाह-सख्युरङ्गादित्यादिना । णिद्वदिति । णित्कार्यकृत्स्यादित्यर्थः । णिच्छब्दस्तत्कार्यातिदेशार्थ इति भावः ।
सख्युरसम्बुद्धौ - सख्युरसंबुद्धौ । इहइतोऽत्सर्वनामस्थाने॑इत्यतः॒सर्वनामस्थाने॑इत्यनुवर्तते, तदसंबुद्धावित्यनेन विशेष्यते ।गोतो णि॑दिति सूत्राण्णिदित्यनुवृत्तं तत्सामानाधिकरण्येन सप्तम्याः प्रथमा कल्प्यत इत्याह — संबुद्धिवर्ज्ज सर्वनामस्थानमिति ।सख्युरसंबुद्धि॑रित्येव सूत्रयितुं युक्तमिति मनोरमायां स्थितम् । ननु॒सखे॑त्यत्रोपधादीर्घे बाधित्वना परत्वाद॒त उपधाया॑इति वृद्ध्या भाव्यं, सोर्णित्त्वादिति चेदत्राहुः-कृताऽकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणापि नित्यत्वस्वीकारात्, अन्तरङ्गत्वाच्चसखे॑त्यत्र वृदिंध बाधित्वासर्वानामस्थाने चासंबुद्धौ॑ इत्युपधादीर्घेणैव भवतव्यम्,सख्युरसंबुद्धा॑विति णिद्वद्बावमुपजीव्याऽत्र पर्वर्तमानस्यअत उपाधायाः॑इत्यस्य बहिरङ्गत्वादिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सख्युरङ्गात्परं संबुद्धिवर्जं सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.