Page loading... Please wait.
7|1|87 - थो न्थः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|1|87
SK 367
थो न्थः   🔊
सूत्रच्छेदः
थः (षष्ठ्येकवचनम्) , न्थः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
पथिमथ्यृभुक्षाम्  7|1|85 (षष्ठीबहुवचनम्) , सर्वनामस्थाने  7|1|86 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
पथि-मथि-ऋभुक्षाम् अङ्गस्य थः सर्वनामस्थाने न्थः
सूत्रार्थः
पथिन् तथा मथिन् - एतयोः अङ्गस्य थकारस्य सर्वनामस्थाने परे "न्थ्" आदेशः भवति ।
यद्यपि अस्मिन् सूत्रे "पथिमथ्यृभुक्षाम्" शब्दस्य अनुवृत्तिः अस्ति, तथापि "ऋभुक्षिन्" इत्यस्य अत्र न किमपि प्रयोजनम्, यतः अस्मिन् शब्दे थकारः नास्ति । अतः केवलं "पथिन्" तथा "मथिन्" एतौ शब्दौ एव अत्र अनुवर्तेते । एतयोः थकारस्य सर्वनामस्थाने परे न्थ-आदेशः भवति । यथा -

1) पथिन् + सुँ
→ पथि आ + स् [पथिमथ्यृभुक्षामात् 7|1|85 इत्यनेन नकारस्य आकारादेशः]
→ पथ आ + स् [इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7|1|86 इत्यनेन इकारस्य अकारादेशः]
→ पन्थ् अ आ + स् [थो न्थः 7|1|87 इति थकारस्य "न्थ्" आदेशः]
→ पन्थाः [सवर्णदीर्घः, विसर्गनिर्माणम्]

2) मथिन् + अम् [द्वितीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ मथ् अ न् + अम् [इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7|1|86 इत्यनेन इकारस्य अकारादेशः]
→ मन्थ् अ न् + अम् [थो न्थः __7|1|87 __इति थकारस्य "न्थ्" आदेशः]
→ मन्थान् + अम् [सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 इति नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घः]
→ मन्थानम् ।

3) सुपथिन् (नपुँसकशब्दः) + जस् [प्रथमाबहुवचनस्य प्रत्ययः]
→ सुपथिन् + शि [जश्शसोः शिः 7|1|20 इति शि-आदेशः]
→ सुपथन् + इ [इतोऽत्‌ सर्वनामस्थाने 7|1|86 इत्यनेन इकारस्य अकारः]
→ सुपन्थन् + इ [थो न्थः 7|1|87 इति थकारस्य न्थ्-आदेशः]
→ सुपन्थानि [इन्-हन्-पूषर्यम्णां शौ 6|4|13 इति उपधादीर्घः ]
One-line meaning in English
The थकार of the words पथिन् तथा मथिन् get the "न्थ्" आदेश in presence of a सर्वनामस्थान.
काशिकावृत्तिः
पथिमथोः थकारस्य स्थाने न्थः इत्ययम् आदेशो भवति सर्वनामस्थाने परतः। पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः। मन्थाः, मन्थानौ, मन्थानः।
थः, न्थः--इति द्वावपि स्थान्यादेशावनच्कौ। यत्त्त्वन्थ इत्यत्राकारः श्रूयते स उच्चारणार्थः। सत्यप्यादेशस्यानेकाल्त्वे `निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति` (व्या।प।106) इति थकारमात्रस्यादेशो विज्ञायते, न सर्वस्य॥
पथिमथोरिति । त्रयाणां प्रकृतत्वेऽप्येतयोरेव थकारसम्भवात् सम्बन्धः । आदेशेऽकार उच्चारणार्थः । स्यादेतत् - थेरन्थः इति सूत्रमस्तु, अकारोऽपि विवक्षितोऽस्तु ,थिशब्दस्यान्थ आदेशः एवं च कृत्वा इतोऽत् इति न वक्तव्यम् इति तदपि वक्तव्यम् ऋभुक्षिन्शब्दार्थम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पथिमथोस्थस्य न्थादेशः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । पन्था । पन्थानौ । पन्थानः । पन्थानम् । पन्थानौ ॥
थो न्थः - थो न्थः । थः न्थ इति च्छेदः । थ इति षष्ठी । आदेशेऽकार उच्चारणार्थः । पथिमथिग्रहणमनुवर्तते । ऋभुक्षिग्रहणं निवृत्तं, तत्र थकाराऽभावात् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः सर्वनामस्थानग्रहणमनुवर्तते । तदाह — पथिमथोरित्यादिना । पन्था इति । नकारस्य आत्त्वे इकारस्य अत्त्वे थकारस्य न्थादेशे पन्थ आ स् इति स्थिते सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गाविति भावः । पन्थानाविति । पथिन् औ इति स्थिते सावित्युक्तेर्नात्त्वम् "इतोऽत्" इति इकारस्याऽत्त्वे थकारस्य न्थादेशेसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घे रूपमिति भावः ।
थो न्थः - थो न्थः । स्थान्यदेशौ द्वावप्यनच्कौ ।थेर्न्थः॑इत्येव सिद्धेइतोऽत्सर्वनामस्थाने॑इत्येतद्दभुक्षिन्नर्थं । त्रयाणाननुवृत्तापि ऋभुक्षस्थो न संभवतीत्याशयेनाह — -
लघुसिद्धान्तकौमुदी
पथिमथोस्थस्य न्थादेशः सर्वनामस्थाने। पन्थाः। पन्थानौ। पन्थानः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.