Page loading... Please wait.
7|1|85 - पथिमथ्यृभुक्षामात्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|1|85
SK 365
पथिमथ्यृभुक्षामात्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
पथिमथ्यृभुक्षाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , आत् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सौ  7|1|82 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
पथि-मथि-ऋभुक्षाम् अङ्गस्य सौ आत्
सूत्रार्थः
पथिन्, मथिन्, ऋभुक्षिन् - एतेषाम् अङ्गस्य सुँ-प्रत्यये परे "आ" आदेशः भवति ।
पथिन् (मार्गः), मथिन् (मथने प्रयुक्तः दण्डः), ऋभुक्षिन् (इन्द्रः) इतेषाम् अङ्गस्य सुँ-प्रत्यये परे आत्-आदेशः भवति । आत्-इत्यत्र तकारः उच्चारणार्थः । अतः अनेन सूत्रेण "आ" इति एकाल्-आदेशः विधीयते । अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य अयम् आदेशः भवति । यथा -

1. पथिन् + सुँ
→ पथि आ + स् [पथिमथ्यृभुक्षामात् 7|1|85 इत्यनेन नकारस्य आकारादेशः]
→ पथ आ + स् [इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7|1|86 इत्यनेन इकारस्य अकारादेशः]
→ पन्थ् अ आ + स् [थो न्थः 7|1|87 इति थकारस्य "न्थ्" आदेशः]
→ पन्थाः [सवर्णदीर्घः, विसर्गनिर्माणम्]

एवमेव मन्थाः इति रूपं सिद्ध्यति ।

2. ऋभुक्षिन् + सुँ
→ ऋभुक्षि आ + स् [पथिमथ्यृभुक्षामात् 7|1|85 इत्यनेन नकारस्य आकारादेशः]
→ ऋभुक्ष आ + स् [इतोऽत् सर्वनामस्थाने 7|1|86 इत्यनेन इकारस्य अकारादेशः]
→ ऋभुक्षाः [सवर्णदीर्घः, विसर्गनिर्माणम्]

ज्ञातव्यम् -
1. यद्यपि "न्थ्" अयम् अनेकाल् आदेशः, तथापि अत्र स्थानी स्पष्टरूपेण निर्दिष्टः अस्ति । अतः "कः स्थानी" एतादृशः अनियमः नास्ति, अतः अत्र अनेकाल् शित् सर्वस्य 1|1|55 अस्य न किमपि प्रयोजनम् । ] अनया परिभाषया थकारस्यैव आदेशः अत्र विधीयते ।

2. अयम् आत्वम् नपुँसकस्य विषये न विधीयते । यथा, सुपथिन् इति नकारान्त-नपुँसकलिङ्गवाची शब्दः । "सुपथिन् + सुँ" इत्यत्र स्वमोर्नपुँसकात् 7|1|23 इत्यनेन सुँ-प्रत्ययस्य लुकि कृते न लुमताङ्गस्य 1|1|63 इत्यनेन पथिमथ्यृभुक्षामात्‌ 7|1|85 इति अङ्गकार्यम् निषिध्यते । अतः केवलं नकारलोपं कृत्वा "सुपथि" इति रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
The words पथिन्, मथिन् and ऋभुक्षिन् get an "आ" आदेश in presence of the सुँ-प्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
पथिन् मथिनृभुक्षिनित्येतेषाम् अङ्गानां सौ परतः आकारः आदेशो भवति। पन्थाः। अन्थाः। ऋभुक्षाः। स्थानिन्यनुनासिके ऽपि आकारो ऽनुनासिको न भवति। भाव्यम् अनेन सवर्णानां ग्रहणं न भवति इति शुद्धो ह्रयम् उच्वार्यते।
हल्ङ्यादिलोपे प्राप्ते नलोपे चात्त्वं विधीयते। `पन्थाः` इति। `थो न्थः` 7|1|80 इति न्यादेशः, `इतिऽसर्वनामस्थाने` 7|1|86 इत्यत्त्वम्। ननु चास्य स्थान्यनुनासिको नकारः, तत्र `तपरसतत्कालस्य` 1|1|69 इति सवर्णानां ग्रहणे सत्यान्तरतम्यादनुनासिकेनैवाकारेण भवितव्यम्। किमिह शुद्धोऽयमुदाह्यियते? इत्याह--`स्थानिन्यनुनासिकेऽपि` इत्यादि। अत्रैव कारणमाह--`भाव्यमानः` इत्यादि। यदि च तपरेणापि भाव्यमानेनाणा सवर्णानां ग्रहणं न भवति, एवं सति `विङ्वनोरनुनासिकस्यात्` 6|4|41 इत्यत्रापि न स्यात्, तथा `जनसनखनां सञ्झलोः` 6|4|42 इत्यत्रानुनासिकाकारो न स्यात्। एवं तर्हि नैवायमाकारस्तपरः, किं तर्हि? दकारः। दकारस्तु मुखसुखार्थः, स चत्र्वभूतत्वान्न श्रूयते। स्यादेतत्--यद्यपि भाव्यमानोऽण्? सवर्णान्न गृह्णातीति (व्या।प।35) सवर्णानां ग्रहणं न भविष्यति, तथाप्यनुनासिकविशिष्टस्योच्चारणादनुनासिकेनैव युक्तं भवितुम्? इत्याह--`शुद्धो हि` इत्यादि। अयं ह्रकारः शुद्धो निरनुनासिक उच्यते तस्माच्छुद्ध एवेति नानुनासिकविशिष्टः। अथायं किमर्थं दीर्घ उच्यते, न ह्यस्व एव क्रियताम्, अत्रापि `अकः सवर्णे` 6|1|101 इति दीर्घत्वेन सिध्यत्येव? न सिध्यति; `अतो गुणे` 6|1|94 इति पररूपत्वं स्यात्। अकारोच्चारणसामथ्र्यान्न भविष्यतीति चेत्? न; अस्ति ह्रन्यदकारोच्चारणस्य प्रयोजनम्। किं तत्? नकारस्य श्रवणं न स्यादिति। लोपो हि क्रियमाणे गौरवं स्यात्, तस्माद्दीर्घो विधीयते॥
एपन्था इति । इतोऽत्सर्वनामस्थाने इतीकारस्याकारः, सवर्णदीर्घत्वम्, थो न्थः । अनुनासिकस्य नकारस्यान्तर्यतोऽनुनासिक आकारः कस्मान्न भवति इत्याशङ्क्याह - स्थानिन्यनुनासिकेऽपीति । अक्ष कारणमाह - भाव्यमानेनेति । केचिद्भाव्यमानोऽण् सवर्णान्न गृह्यति इति पठन्ति, तेषाम्प्यण्ग्रहणं ग्राहकोपलक्षणार्थम्, तेनाकारोऽपि भाव्यमानो ग्राहको न भवति । तपरस्तत्कालस्य इत्यनेन तु ग्रहणशङ्का, उक्तं हि तत्र - अनणि विध्यर्थमेतदिति । स्यादेतत् - मा भूत्सवर्णाग्रहणम्, अनुनासिकस्यैव तु सूत्रे उच्चारणात्स एव स्यात् इत्यत आह - शूद्धो ह्ययमिति । अकारविधाने अतो गुणे परुपं स्यात् । अकारविधानं तु नकारनिवृत्यर्थ स्यात् लोपविधौ गौरवप्रसङ्गात् । तस्मादाकर एव विहितः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे । आ-आदिति प्रश्लेषेण शुद्धाया एव व्यक्तेर्विधानान्नानुनासिकः ॥
पथिमथ्यृभुक्षामात् - तेषु विशेषमाह — पथिमथ्यृभुक्षामात् । पन्थाश्च, मन्थाश्च ऋभुक्षाश्च, पथिमथ्यृभुक्षाणः, तेषामिति विग्रहः । "सावनडुहः" इत्यतःसा॑वित्यनुवर्तते । आदिति तपरकरणम् । आकार एव विधेयः । तदाह — एषामित्यादिना ।अलोऽन्त्यस्ये॑ति नकारस्य आकारः । ननु नकारस्य आन्तरतम्यादनुनासिक एव आकारः प्राप्नोति । नच निरनुनासिकस्यैवाकारस्योच्चारणाच्छुद्ध एव आकार इति वाच्यं, गुणानामभेदकत्वाद्भेदकत्वेऽपि तपरकरणेन अनुनासिकस्याप्याकारस्य ग्रहणात्, व्यक्तिपक्षे तपरसूत्रस्य अनण्सु दीर्घप्लुतेषु विध्यर्थत्वात् । नच ग्रहणकसूत्रे वार्णसमाम्नायिकत्वेन निश्चितस्याऽण्ग्रहणस्य अप्रत्यय इत्यस्य च तपरसूत्रे अनुवृत्तेराकास्स्येहानण्त्वाद्विधीयमानत्वाच्च न तत्काल इति वाच्यं, तपरसूत्रे अण्ग्रहणस्य अप्रत्ययग्रहणस्य चानुवृत्तौ मानाऽभावादित्यत आह — आ आदिति सवर्णदीर्घेणाकारान्तरं प्रश्लिष्यते । ततश्चाननुनासिकरूप आकारो भवतीति लभ्यते । नच सर्वादेशत्वं शङ्क्यम् । नह्रत्र वर्णद्वयं विधीयते, विशेषणविशेष्यबावेनान्वयाभ्युपगमेन अननुनासिकाकारस्यैकस्यैव विधानादिति भावः । भाष्ये तु अनुनासिकविधेः संमतत्वे प्रतिपत्तिलाघवाय अनुनासिकस्यैव "उञः, ऊ#ँ" इत्यत्रेव उच्चार्य विधानसंभवात्तदनुच्चारणाच्छुद एव आकार इह विधेय इत्युक्तम् । तपरकरणं तु उच्चारणार्थमेव । वस्तुतस्तुभाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं ने॑ति परिभाषयैव अनुनासिकाकारनिराससंभवादाकारप्रश्लेषक्लेशो व्यर्थः ।भाव्यमानोऽण् सवर्णान्न गृह्णाती॑ति पाठस्तु प्रामादिकः, "ज्यादादीयसः" इति सूत्रे आदिति तपरनिर्देशेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते-॒भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं ने॑त्यवे भाष्ये पाठात्, अणुदित्सूत्रभाष्येऽप्यण्ग्रहणरहिताया एवास्याः परिभाषायाः पाठदर्शनाच्चेत्यास्तां तावत् । नकारस्य आत्त्वे पथि आ स् इति स्थिते ।
पथिमथ्यृभुक्षामात् - पथिमथि ।गमेरिनि॑रित्यतइनि॑रितिपरमे कि॑ दित्यतःकि॑दित्यनुवर्तमानेमन्थः॑इत्यनेन निष्पन्नो मथिन्शब्दः ।पतस्थ च॑चादिनिः । पथिन् ।ऋभुक्षः स्वर्गवज्रयोः॑ । ततो मत्वर्थीयेनिना ऋभुक्षिन्निति बोध्यम् । ननुअस्थिदधी॑ति सूत्रे उदात्ततया पठितेऽप्यनङीष्टसिद्धौअनुङुदात्तः॑इत्युदात्तग्रहणंगुणा अभेदकाः॑इति पक्षं ज्ञापयतीति निर्विवादम् । तथाच तस्मिन्पक्षे सूत्रेननुनासिकोच्चारणेऽप्यान्तरतम्यादनुनासिकाऽ‌ऽकारः स्यादत आह — -आ-आदिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात् सौ परे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.