Page loading... Please wait.
7|1|19 - नपुंसकाच्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|1|19
SK 310
नपुंसकाच्च   🔊
सूत्रच्छेदः
नपुंसकात् (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
शी  7|1|17 (प्रथमैकवचनम्, लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) , औङः 5/1  7|1|19 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
नपुँसकात् अङ्गात् औङः शी
सूत्रार्थः
नपुँसकात् परस्य औ/औट्-प्रत्यययोः शी-आदेशः भवति ।
अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "औङ्" शब्दः स्वयं कश्चन प्रत्ययः नास्ति, परन्तु प्रथमाद्विवचनस्य "औ" प्रत्ययस्य तथा द्वितीयाद्विवचनस्य "औट्" प्रत्ययस्य च निर्देशं करोति । नपुँसकात् शब्दात् परस्य एतयोः प्रत्यययोः "शी" आदेशः भवति । अनेकाल्त्वात् अनेकाल् शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यनेन अयम् सर्वादेशः भवति । ("शी" इत्यत्र शकारः प्रारम्भे इत्संज्ञकः नास्ति यतः लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन केवलं प्रत्ययादिस्थस्यैव शकारस्य इत्संज्ञा भवति, न हि आदेशस्य । अतः जस्-इत्यस्य स्थाने प्रारम्भे "शी" इति आदेशः भवति, ततः स्थानिवद्भावात् "शी" इत्यस्य प्रत्ययसंज्ञा भवति, ततश्च शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा लोपश्च विधीयते) ।


उदाहरणानि एतानि -

1. फल + औ / औट्
→ फल + शी [नपुँसकाच्च 7|1|19 इति शी-आदेशः]
→ फल + ई [इत्संज्ञालोपः । यस्येति च 6|4|148 अनेन सूत्रेण अङ्गस्य अकारलोपे प्राप्ते औङः श्यां प्रतिषेधो वक्तव्यः अनेन वार्त्तिकेन सः निषिध्यते]
→ फले [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]

2. वारि + औ / औट्
→ वारि + शी [नपुँसकाच्च 7|1|19 इति शी-आदेशः]
→ वारि + ई [इत्संज्ञालोपः । यस्येति च 6|4|148 अनेन सूत्रेण अङ्गस्य इकारलोपे प्राप्ते औङः श्यां प्रतिषेधो वक्तव्यः अनेन वार्त्तिकेन सः निषिध्यते]
→ वारि नुम् + ई [इकोऽचि विभक्तौ 7|1|73 इति अङ्गस्य नुमागमः]
→ वारिणी [अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8|4|2 इति णत्वम्]

3. पयस् + औ / औट्
→ पयस् + शी [नपुँसकाच्च 7|1|19 इति शी-आदेशः]
→ पयस् + ई [इत्संज्ञालोपः]
→ पयसी

4. नामन् + औ / औट्
→ नामन् + शी [नपुँसकाच्च 7|1|19 इति शी-आदेशः]
→ नाम न् + ई [इत्संज्ञालोपः]
→ नाम्नी, नामनी [अल्लोपोऽनः 6|3|134 इत्यनेन उपधा-अकारस्य लोपे प्राप्ते विभाषा ङिश्योः 6|4|136 इति विकल्पेन लोपः]
One-line meaning in English
The औ and औट्-प्रत्ययs following a नपुँसक अङ्ग get the आदेश "शी".
काशिकावृत्तिः
नपुंसकादङ्गादुत्तरस्य औङः शी इत्ययम् आदेशो भवति। कुण्डे तिष्ठतः कुण्डे पश्य। यस्य इति लोपः प्राप्तः। श्यां प्रतिषेधो वक्तव्यः। इति न भवति। दधिनी। मधुनी। त्रपुणी। जतुनी।
`दधिनी` इति। `इकोऽचि विभक्तौ` 7|1|73 इति नुम्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
क्लीबात्परस्यौङः शी स्यात् । भसंज्ञायाम् ॥
नपुंसकाच्च - नपुंसकाच्च । "जसः सी" त्यत्रःशी॑ति "औङ आपः" इत्यतःऔङि॑ति चानुवर्तते, तदाह — क्लीबादिति । ओङित्यौकारविभक्तेः संज्ञेत्युक्तम् । ज्ञानं ई इति स्थिते ।
नपुंसकाच्च - नपुसंकाच्च ।जसः शी॑औङ् आपः॑ इत्यतःशी॒॑औङ॑इति चानुवर्तत इत्यभिप्रत्याहक्लीबात्परस्येत्यादि ।यस्येति । इश्च अश्च यं, तस्य — [यस्य] । तदाह — -इवर्णावर्णयोरिति ।ईति चे॑ति चकारेणनास्त द्धिते॑इत्यतस्तद्धितोऽनुकृष्यते, तदाह — -ईकार तद्धिते चेति । औङः श्यामिति । विभक्त्य पेक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्द्देशः । नेदं वचनं कर्तव्यम् ।विभाषा ङिश्यो॑रित्यतःश्यां॑मिति प्रकृतं,न संयोगात् इत्यतोने॑ति च, तत्रापि सबन्धमात्रं कर्तव्यं, यस्य ईकारे तद्धिते च लोपो भवति, श्यां नेत्याकरः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
क्लीबादौङः शी स्यात्। भसंज्ञायाम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.