Page loading... Please wait.
6|4|9 - वा षपूर्वस्य निगमे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|9
SK 3541
वा षपूर्वस्य निगमे   🔊
सूत्रच्छेदः
वा (अव्ययम्) , षपूर्वस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , निगमे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
दीर्घः  6|3|111 (प्रथमैकवचनम्) , उपधायाः  6|4|7 (षष्ठ्येकवचनम्) , न  6|4|7 (षष्ठ्येकवचनम्, लुप्तषष्ठ्यन्तनिर्देशः) , असम्बुद्धौ  6|4|8 (सप्तम्येकवचनम्) , सर्वनामस्थाने  6|4|8 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
निगमे षपूर्वस्य नः अङ्गस्य उपधायाः असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने वा दीर्घः
सूत्रार्थः
वेदेषु - नकारान्तशब्दस्य उपधाभूतः यः अच्-वर्णः तस्मात् पूर्वम् यदि षकारः अस्ति, तर्हि तस्य अच्-वर्णस्य असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने विकल्पेन दीर्घः भवति ।
"निगम" इत्यु्क्ते वेद । अतः एतत् सूत्रम् वेदविषयकं नियमं वदति । सामान्यरूपेण तु सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 अनेन सूत्रेण असम्बुद्धिवाचके सर्वनामस्थाने परे नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः विधीयते । परन्तु यस्मिन् नकारान्तशब्दे उपधाभूतात् स्वरात् पूर्वम् षकारः अस्ति, तस्य नकारान्तशब्दस्य उपधावर्णस्य असम्बुद्धिवाचके सर्वनामस्थाने परे वेदेषु दीर्घः न कृतः अपि दृश्यते । तस्य समर्थनार्थम् अनेन सूत्रेण दीर्घादेशः विकल्प्यते ।

यथा - "स तक्षणं तिष्ठन्तमब्रवीत्" इति प्रयोगः वेदेषु दृश्यते । अत्र मूलशब्दः अस्ति "तक्षन्" । अयं नकारान्तशब्दः अस्ति, अतः सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यनेन तस्य द्वितीया-द्विवचनस्य रूपम् "तक्षाणम्" इति भवति । परन्तु अस्मिन् शब्दे उपधावर्णः यः अकारः, तस्मात् पूर्वम् षकारः अस्ति (तक्षन् = तक् ष् अ न) । अतः वर्तमानसूत्रेण उपधावर्णस्य दीर्घादेशः वेदानाम् विषये विकल्प्यते, येन "तक्षणम्" अस्य रूपस्य साधुत्वम् सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् - लौकिकप्रयोगे तु नित्यम् दीर्घः करणीयः - तक्षा, तक्षाणौ, तक्षाणः ।
One-line meaning in English
When followed by a प्रत्यय which is a सर्वनामस्थान other than सम्बोधन-एकवचन, the उपधा स्वर of a नकारान्त अङ्ग becomes optionally दीर्घ in वेदाः, if that उपधा स्वर is preceded by a षकार.
काशिकावृत्तिः
षपूर्वस्य अचः नोपधायाः निगमविषये सर्वनामस्थाने परतः असम्बुद्धौ वा दीर्घो भवति। स तक्षाणं तिष्ठन्तमब्रवीत्। स तक्षणम् तिष्ठन्तमब्रवीत्। ऋभुक्षाणमिन्द्रम्। ऋभुक्षणमिन्द्रम्। निगमे इति किम्? तक्षा, तक्षाणौ, तक्षाणः।
अत्र दीर्घग्रहणेन `अचश्च` 1|2|28 इत्यस्याः परिभाषाया उपस्थाने सत्यच्? सन्निधापितः। `नोपधायाः` 6|4|7 इत्यधिकारादुपधापि। `षपूर्वस्य` इति। षः पूर्वो यस्मादिति बहुव्रीहिः। तत्र यद्युपधाऽन्यपदार्थत्वेनाश्रीयेत, `षपूर्वस्य` इत्यस्त्रीलिङ्गेन निर्देशो नोपपद्यते, तस्मादजत्रान्यपदार्थत्वेनाश्रीयत इत्याह--`षपूर्वस्याचः` इत्यादि। `उपधायाः` इत्येतदचः समानाधिकरणं विशेषणम्। ऋभुक्षाणाम्` इति। ऋभृक्षोऽस्यास्तीति द्वितीयैकवचनम्, `पथिमथ्यृभुक्षाणाम्` 7|1|85 इत्यनुवत्र्तमाने `इतोऽत्सर्वनामस्थाने` 7|1|86 इत्यत्त्वम्। पूर्वग्रहणमुत्तरार्थम्। इह तु `वा षो निगमे` इत्येतावत्युच्यमाने षकारात्? परस्याचः `नोपधायाः` 6|4|7 इति विकल्पेन दीर्घत्वं लक्ष्यत एव॥
अत्र दीर्घश्रुत्योपस्थापितस्याचो विशेषेणमुपधाग्रहणम् । षपूर्वस्य इत्येतदपि तस्यैव विषेषणम्, तेन पुंल्लिङ्गस्याविरोध इति मन्यमान आह - षपूर्वस्याच इति । ऋभुक्षणमिति । ऋभुक्षिशब्द उणाअदिषु निपातितः , इत्योऽत्सर्वनामस्याने इत्यकारः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
षपूर्वस्याच उपधाया वा दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । ऋभुक्षाणम् (ऋभु॒क्षाण॑म्) । ऋभुक्षणम् (ऋभु॒क्षण॑म्) । निगमे किम् । तक्षा । तक्षाणौ ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
वा षपूर्वस्य निगमे - ऊदुपधायाः । गुणहेताविति । एतच्चगोह॑ इति विकृतनिर्देशाल्लब्धम् ।अचिश्नुधात्वि॑त्यतोऽनुवृत्तेनाऽचीत्यनेनाह्गाक्षिप्तप्रत्ययो विशेष्यते । विशेषणेन तदादिविधिः । तदाह — अजादाविति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.