Page loading... Please wait.
6|4|73 - छन्दस्यपि दृश्यते
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|73
SK 3545
छन्दस्यपि दृश्यते   🔊
सूत्रच्छेदः
छन्दसि (सप्तम्येकवचनम्) , अपि (अव्ययम्) , दृश्यते (तिङन्तपदम्)
अनुवृत्तिः
उदात्तः  6|4|71 (प्रथमैकवचनम्) , लुङ्-लङ्-लृङ्क्षु  6|4|71 (सप्तमीबहुवचनम्) , आट्  6|4|72 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 असिद्धवदत्राभात्  6|4|22
सम्पूर्णसूत्रम्
छन्दसि लुङ्लङ्लृङ्क्षु अङ्गस्य उदात्तः आडागमः अपि
सूत्रार्थः
वेदेषु - लुङ्लकारे, लङ्लकारे, लृङ्लकारे अनजादीनाम् अपि आडागमः दृश्यते ।
आडजादीनाम् 6|4|72 इत्यनेन केवलं अजादि-धातूनाम् विषये प्रोक्तः आट्-आगमः वेदेषु हलादि-धातूनाम् विषये अपि (बहुलम्) दृश्यते ।
यथा - "सुरुचो वेन आवः" (अथर्ववेदः, 4.1.1) - इत्यत्र "आवः" इति रूपम् वृञ्-धातोः लृङ्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपम् अस्ति । अत्र अडागमस्य स्थाने आडागमः कृतः दृश्यते । प्रक्रिया इयम् -

वृञ् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ वृ + च्लि + ल् [च्लि लुङि 3|1|43 इति लुङ्लकारस्य प्रत्यये परे लकारविकरणम् "च्लि"]
→ वृ + सिच् + ल् [च्लेः सिच् 3|1|44 इति च्ले-इत्यस्य सिच्-आदेशः ।]
→ आट् वृ + स् + ल् [छन्दस्यपि दृश्यते 6|4|72 इति हलादि-धातोः अपि आट्-आगमः]
→ आ + वर् + स् + ल् [सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः, उरण् रपरः 1|1|51 इति सः रपरः]
→ आ वर् + स् + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ आ वर् + स् + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ आ वर् + त् [अस्तिसिचोऽपृक्ते
→ आ वर् + स् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|168 इति अपृक्त-तकार-लोपः]
→ आ वर् स् [रात्सस्य 8|3|24 इति रेफात् परस्य सकारस्य लोपः]
→ आवः [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति रेफस्य विसर्गः]
One-line meaning in English
In वेदाः , even the verbs that are not अजादि can be seen to get आट्-आगम for लुङ्लकार, लङ्लकार, and लृङ्लकार.
काशिकावृत्तिः
छन्दसि विषये आडागमो दृश्यते। यत्र हि विहितः ततो ऽन्यत्र अपि दृश्यते। आङजादीनाम् 6|4|72 इत्युक्तम्, अनजादीनाम् अपि दृश्यते। सुरुचो वेन आवः। आनक्। आयुनक्। आवः इति वृञो लुङि मन्त्रे घसह्वर इति लेर्लुकि कृते च भवति। तथा आनकिति नशेः। आयुनकिति युजेर् लङि।
`यतो विहितस्ततोऽन्यत्रापि भवति` इति। अपिशब्दात्? तत्रापि। `आवः` इति। गुणे रपरत्वपे च कृते तिपो हलङ्यादिना 6|1|66 लोपः, रेफस्य विसर्जनीयः। `तथा` इत्यादि। यथा `आवः` इति `मन्त्रे घसह्वर` 2|4|80 इत्यादिना लेर्लुकि कृते भवति, तथानगिति लेर्लुकि कृते नशेर्भवतीत्यर्थः। तत्र `नर्शर्वा` 8|2|63 इति कुत्वम्। `आयुनक्` इति। `युजिर्? योगे` (धातुपाठः-1444) रुधादित्वात्? श्नम्, `चोः कुः` 8|2|30 इति कुत्वम्--गकारः, तस्य चत्र्वम्--ककारः। `बहुलं छन्दस्यामाङ्योगेऽपि` 6|4|75 इति वक्ष्यति, तस्यैवायं प्रपञ्चः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अनजादीनामित्यर्थः । आनट् (आन॑ट्) । आवः (आ॑वः) । न माङ्योगे (कौमुदी-2228)
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.