Page loading... Please wait.
6|4|172 - कार्मस्ताच्छील्ये
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|172
SK 1613
कार्मस्ताच्छील्ये   🔊
सूत्रच्छेदः
कार्म्मः (प्रथमैकवचनम्) , ताच्छील्ये (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 असिद्धवदत्राभात्  6|4|22 भस्य  6|4|129
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कार्मः इति ताच्छील्ये टिलोपो निपात्यते। कर्मशीलः कार्मः। शीलम्, छत्रादिभ्यो णः 4|4|61 इति णप्रत्ययः। यद्येवं किम् अर्थम् इदम्, नस् तद्धिते 6|4|144 इत्येव टिलोपः सिद्धः? सत्यम् एतत्। ज्ञापकार्थम् तु। एतज् ज्ञापयति ताच्छीलिके णे ऽण्कृतानि भवन्ति इति। तेन चौरी, तापसी इति णान्तादपि ईकारः सिद्धो भवति। ताच्छील्ये इति किम्? कर्मणः इदं कार्मणम्।
`यद्येवम्` इति। यदि णकारोऽत्र प्रत्ययः, एवं सति किमर्थमिदम्? नैवास्य प्रयोजनं किञ्चिदित्यर्थः। किं कारणम्? इत्याह--`नस्तद्धित इत्येवं हि` इत्यादि। यद्धि लक्षणेन न प्राप्नोति तदर्थं निपातनमारभ्यते, इह तु `नस्तद्धिने` 6|4|144 इत्येवं सिद्धः, न हि णे केनचित्? प्रकृतिभाव उक्तो यतस्तत्र टिलोपातनमारभ्यमाणमिदमर्थवत्स्यात्। अणि हि प्रकृतिभावोऽणन्तस्योक्तः, न तु णे। अनन्तरोक्तमर्थमभ्युपगच्छति--यदि सत्यम्, किमर्थमिदमित्याह--`ज्ञापकार्थम्` इत्यादि। `अण्कृतानि` इत्यादि। अणि कृतानि कार्याणि अष्कृतानि, `सप्तमौ` 2|1|39 इति योगाविभागात्समासः। अथ वा अणा कृतानि `कर्तृकरणे कृता बहुलम्? 2|1|31 इति समासः। `किमेतस्य ज्ञापनेन प्रयोजनम्? इत्याह--`तेन` इत्यादि। चुरा शीलमस्याः, तपः शीलमस्या इति `छत्त्रादिभ्यो णः` 4|4|62 इति णः, तदन्तन्ङीप्। `ताच्छीलिके णः` इत्यस्यार्थस्य ज्ञापितत्वात्? `तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः` 4|2|57 इति दण्डात्? णे दाण्डेति--अण्कृतं कार्यं न भवति। यदि तर्हि ताच्छीलकेष्वण्कृतमिष्येत, अणेव छत्त्रादिभ्यः कस्मान्नोच्येत, तत्राप्ययमर्थः--ज्ञापनार्थं निपातनं कत्र्तव्यं न भवति? युक्तमेतदुक्तवानसि; वैचित्र्यार्थ त्वण्कृतः। `कार्मणम्` इति। `तद्युक्तात्? कर्मणोऽण्` 5|4|36 इत्यण्। कर्मणा युक्तं कार्मणमिति॥
यद्येवमिति । यदि तु णप्रत्ययोऽयमित्यर्थः । नस्तद्धित इति टिलपोः सिद्ध इति । अणि हि प्रकृतभावः । ज्ञापनार्थमिति । एवं च च्छत्रा दिभ्योऽण् इति लाघवाय कर्तव्यम् णवचने प्रयोजनाभावात् । ताच्छीलिक इति । लुल्यजीतीयविषवत्वाज्ज्ञापनस्यैतल्लभ्यते, तेन तदस्यां प्रहरणम्, प्रज्ञाश्रद्धार्चा इत्यादिके णे ङीब्न भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
कार्म इति ताच्छील्ये णे टिलोपो निपात्यते । कर्मशीलः कार्मः । नस्तद्धिते (कौमुदी-679) इत्येव सिद्धे अण्कार्यं ताच्छीलिके णेऽपि । तेन चौरी तापसीत्यादि सिद्धम् । ताच्छील्ये किम् । कार्मणः ॥
कार्मस्ताच्छील्ये - कार्मस्ताच्छील्ये । तच्छीसं यस्य स तच्छीलः, तस्य भावस्ताच्छील्यम् । तस्मिन्वाच्ये "कार्म" इति भवतीत्यर्थः । णप्रत्यये परे टिलोपः स्यादिति यावत् । तदाह — टिलोपो निपात्यत इति ।णो ।ञपो॑त्यनन्तरम्इति ज्ञापनार्थमिद॑मिति शेषः । अत्र टिलोपविधिर्हि "अन्" इति प्रकृतिभावनिवृत्त्यर्थः । ततश्च अणि विहतस्य प्रकृतिभावस्य णप्रत्यये परतः प्रतिषेधादण्कार्यकारित्वं णप्रत्ययस्य ज्ञाप्यत इति भावः । तेनेति । चुरा शीलमस्याः, तपः शीलमस्या इति विग्रहे चुरातपःशब्दाभ्यां छत्रादित्वाण्णप्रत्यये सति तदन्ताभ्यामणन्तकार्ये ङीपि चौरी तापसीति सिद्धमित्यर्थः । कार्मणा इति ।तस्येद॑मित्यणि "कार्मस्ताच्छील्ये" इत्यस्याऽप्रवृत्त्या "अन्" इति प्रकतिभावान्न टिलोप इति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
कार्मस्ताच्छील्ये (3170) (सूत्राक्षेपभाष्यम्) किमर्थमिदमुच्यते, न नस्तद्धिते (144) इत्येव सिद्धम् ? न सिध्यति । अन् अणीति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ।। (ज्ञापनेन समाधानभाष्यम्) अणीत्युच्यते, णश्चायम् । एवं तर्हि सिद्धे सति यन्निपातनं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः ‐ -ताच्छीलिकेऽण्कृतानि भवन्ति ‐ -इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? चौरी, तापसी ‐ -इति अणन्तादितीकारः सिद्धो भवति ।।