Page loading... Please wait.
6|4|134 - अल्लोपोऽनः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|134
SK 234
अल्लोपोऽनः   🔊
सूत्रच्छेदः
अत्-लोपः (प्रथमैकवचनम्) , अनः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 असिद्धवदत्राभात्  6|4|22 भस्य  6|4|129
सम्पूर्णसूत्रम्
अनः भस्य अङ्गस्य अत्-लोपः
सूत्रार्थः
"अन्" यस्य अन्ते तादृशस्य भसंज्ञकस्य उपधा-अकारस्य लोपः भवति ।
यस्य भसंज्ञकस्य अङ्गस्य अन्ते "अन्" इति विद्यते, तस्य अङ्गस्य उपधा-अकारस्य लोपः भवति । यथा -

1. राजन्-शब्दस्य तृतीयैकवचनम्
राजन् + टा
→ राजन् आ [टकारस्य चुटू 1|3|7 इति इत्संज्ञा, लोपः । अङ्गस्य यचि भम् 1|4|18 इति भसंज्ञा]
→ राज् न् आ [अल्लोपोऽनः 6|4|134 इति जकारोत्तरस्य अकारस्य लोपः]
→ राज् ञ् आ [स्तोः श्चुना श्चुः 8|4|40 इत्यनेन श्चुत्वम्]
→ राज्ञा

2. अह्ना निर्वृत्तम्
= अहन् + ठक् [तेन निर्वृत्तम् 5|1|179
→ अहन् + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति "इक्" आदेशः]
→ आहन् + इक [किति च 7|2|119 इति आदिवृद्धिः]
→ आह् न् + इक [नस्तद्धिते 6|4|144 इत्यनेन टिलोपे प्राप्ते अह्नष्टखोरेव 6|4|145 इति ठक्-प्रत्यये परे टिलोपनिषेधः । अतः अल्लोपोऽनः 6|4|134 इति उपधा-अकारस्य लोपः]
→ आह्निक

स्मर्तव्यम् - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे "उपधा" इत्यस्य अनुवृत्तिः नास्ति । केवलम् "अन्नन्तस्य अकारस्य लोपः भवति" इत्येव सूत्रे उच्यते । कुत्र अयम् अकारः विद्येत, इत्यस्य विषये अत्र अनियमः अस्ति, अतः अत्र अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 अनया परिभाषया "सर्वेषु अकारेषु अन्तिमः यः अकारः तस्य लोपः करणीयः" इति निर्णयः क्रियते ।
One-line meaning in English
If a भसंज्ञक अङ्ग ends in the word "अन्" then the "अ" of this "अन्" is omitted.
काशिकावृत्तिः
अनित्येवम् अन्तस्य भस्य अकारलोपो भवति। राज्ञः पश्य। राज्ञा। राज्ञे। तक्ष्णः पश्य। तक्ष्णा। तक्ष्णे। अनो नकारान्तस्याय लोप इष्यते। इह न भवति, राजकीयम् इति।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अदिति पृथक् पदं लुप्तविभक्तिकम्, तेन आतो धातोः इत्यादौ केवलस्य लोपशब्दस्व सम्बन्धः । राजकीयमिति । गर्तोतरपदाच्छः इत्यधिकारे राज्ञः कच इति च्छः, ककारश्चान्तादेशः । अत्रैकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रसङ्गः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याऽकारस्य लोपः स्यात् ॥
अल्लोपोऽनः - शसादावचि नुमभावात्प्र-अच् अस् इति स्थिते-अचः । अच इत्यन्चुधातोःअनिदिता॑मिति लुप्तनकारस्य षष्ठन्तम् । भस्येत्यधिकृतम् । "अल्लोपो नः" इत्यतोऽल्लोप इत्यनुवर्तते । तदाह — लुप्तेति ।
अल्लोपोऽनः - अचः ।अल्लोपोऽनः॑इत्यतोऽल्लोप इत्यनुवर्तते,भस्ये॑ति च । तदाह — -भस्याकारस्य लोपः स्यादिति । अत्र नव्याः — यद्यत्राञ्चतेर्भस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयः स्वीक्रियते तर्हिप्रतीचः॒॑प्रतीचे॑त्यादि न सिध्येत् । उपसर्गसहितस्यैव भत्वेन केवलस्याऽञ्चतेर्भत्वाऽभावात् ।भस्यावयवस्याञ्चते॑रिति वैयधिकरण्येनान्वये तु प्रत्यगात्मनेत्यादावञ्चतेकारस्य लोपः स्यात् ।अञ्चत्यन्तस्य भस्याकारस्य लोप॑इति व्याख्यानेतुप्राचः॑प्रातीचे॑प्रशब्दाकारस्यापि लोपः स्यात् । तन्त्रावृत्त्यादिनाऽञ्चत्यन्तस्य भस्याञ्चतेरकारस्येति व्याख्यानेऽपि — प्रत्यञ्चमञ्चति प्रत्यङ् । ततः शसादिषुप्रत्यक्वः॒॑प्रत्यक्चे॑त्यादावतिप्रसङ्ग एव । तस्मात्अल्लोपोऽनः॑इत्यत्रेवात्रापिअङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽञ्चतिस्तस्याऽकारस्य लोपः स्या॑दिति व्यख्येयम् ।द्युप्रागपागुदक्प्रतीचः॑इति निर्देशश्चेह व्याख्याने लिङ्गमित्याहुः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपः। दध्ना। दध्ने। दध्नः। दध्नः। दध्नोः। दध्नोः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.