Page loading... Please wait.
6|4|132 - वाह ऊठ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|132
SK 329
वाह ऊठ्   🔊
सूत्रच्छेदः
वाहः (षष्ठ्येकवचनम्) , ऊठ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 असिद्धवदत्राभात्  6|4|22 भस्य  6|4|129
सम्पूर्णसूत्रम्
वाहः सम्प्रसारणम् ऊठ्
सूत्रार्थः
वाह्-इति भसंज्ञकस्य "ऊठ्" इति सम्प्रसारणम् भवति ।
"वाह्", "वारिवाह्" , "विश्ववाह्" एतेषु शब्देषु यः वाह्-शब्दः अस्ति, तस्य भसंज्ञा भवति चेत् तस्य वकारस्य सम्प्रसारेण "ऊठ्" इति आदेशः भवति । यथा -

1. वाह् + टा [तृतीयैकवचनस्य टा-प्रत्ययः । अङ्गस्य यचि भम् 1|4|18 इति भसंज्ञा । ]
→ ऊठ् आ ह् + आ [भसंज्ञकस्य वाह्-इत्यस्य वकारस्य वाह ऊठ् 6|4|132 इति ऊठ्-आदेशः]
→ ऊ आ ह् + आ [ठकारस्य इत्संज्ञा, लोपः]
→ ऊह् + आ [सम्प्रसारणाच्च 6|1|108 इति पूर्वरूपम्]
→ ऊहा

2. विश्ववाह् + ङे [चतुर्थ्येकवचनस्य ङे-प्रत्ययः । अङ्गस्य यचि भम् 1|4|18 इति भसंज्ञा ।]
→ विश्व ऊठ् आ ह् + ङे [भसंज्ञकस्य वाह्-इत्यस्य वकारस्य वाह ऊठ् 6|4|132 इति ऊठ्-आदेशः]
→ विश्व ऊ आ ह् + आ [ठकारस्य इत्संज्ञा, लोपः]
→ विश्व ऊह् + आ [सम्प्रसारणाच्च 6|1|108 इति पूर्वरूपम्]
→ विश्वौहा एत्येधत्यूठ्सु 6|1|89 इति अकार-ऊकारयोः वृद्धि-एकादेशः औकारः]

3. वारिवाह् + ङि [सप्तम्येकवचनस्य ङि-प्रत्ययः । अङ्गस्य यचि भम् 1|4|18 इति भसंज्ञा ]
→ वारि ऊठ् आ ह् + ङि [भसंज्ञकस्य वाह्-इत्यस्य वकारस्य वाह ऊठ् 6|4|132 इति ऊठ्-आदेशः]
→ वारि ऊ आ ह् ङि [ठकारस्य इत्संज्ञा, लोपः]
→ वारि ऊ ह् ङि [सम्प्रसारणाच्च 6|1|108 इति पूर्वरूपम्]
→ वार्यूहि [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]

ज्ञातव्यम् -

1. अस्मिन् सूत्रे ऊठ् इति एकाल्-आदेशः अस्ति, अतः वस्तुतः अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन सः अन्तिमवर्णस्य भवेत् । परन्तु अस्मिन् सूत्रे "सम्प्रसारणम्" इत्यपि अनुवर्तते, अतः सम्प्रसारणयोग्यः यः वर्णः तस्यैव अयम् आदेशः भवति ।

2. किम् नाम सम्प्रसारणम्? इग्यणः सम्प्रसारणम् 1|1|45 इत्यनेन सम्प्रसारणसंज्ञा दीयते । यण्-वर्णस्य स्थाने इक्-वर्णस्य विधानम् सम्प्रसारणम् इत्युच्यते ।

3. "वाह्" इति शब्दः "वह्" धातोः ण्वि-प्रत्ययं कृत्वा जायते । यथा, विश्ववाह्-शब्दस्य सिद्धिः इयम् -
विश्वं वह् ण्विँ [वहश्च 3|2|64 इति ण्विप्रत्ययः]
→ विश्वं वाह् व् [अतः उपधायाः 7|2|116 इति णिति परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः]
→ विश्वं वाह् [वेरपृक्तस्य 6|1|67 इत्यनेन अपृक्तवकारस्य लोपः]
→ विश्व अम् वाह् [उपपदमतिङ् 2|2|19 इति उपपदसमासः]
→ विश्ववाह् [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सुब्लोपः । कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा]
One-line meaning in English
भसंज्ञक वाह् is converted to "ऊठ्" by सम्प्रसारणम्.
काशिकावृत्तिः
वाहः इत्येवम् अन्तस्य भस्य ऊट्ः इत्येतत् सम्प्रसारणं भवति। प्रष्ठौहः। प्रष्ठौहा। प्रष्ठौहे। दित्यौहः। दित्यौहा। दित्यौहे। एत्येधत्यूठ्सु 6|1|89 इति वृद्धिः। अथ किमर्थमूट्ः क्रियते, सम्प्रसारणे एव कृते गुणे च वृद्धिरेचि 6|1|88 इति वृद्धौ सत्याम् सिद्धं रूपं भवति प्रष्ठौहः इति, अनकारान्ते चोपपदे वहेर्ण्विर्न दृश्यते? झापनार्थम्। एतज् ज्ञापयति, भवत्येषा परिभाषा असिद्धं बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति। तस्यां हि सत्यां बहिरङ्गस्य सम्प्रसारणस्य असिद्धत्वातन्तरङ्गो गुणो न स्यात्।
`वाहः` इति। वहिरयं ण्विप्रत्ययान्तः, स चास्मात्सोपपदादेव ण्विर्विहितः। तेन सामथ्र्यात्? तदन्तविधिर्विज्ञायत इत्याह--`वाह इत्येवमन्तस्य` इत्यादि। `ऊडित्येतत्` इति। ठिदयमूकारः। `एत्येधत्यूठ्सु` 6|1|86 इति विशेषणार्थः। `सम्प्रसारणं भवति` इति। सम्प्रसारणमित्येष विशेषः कुतो लभ्यते। पूर्वसूत्रात्? सम्प्रसारणमित्यस्यानुवृत्तेः। किमर्थं पुनः सम्प्रसारणमनुवार्यते? स्थानिनियमार्थम्। यद्येतन्नानुवत्र्यते, यण एव स्थाने `इग्यणः सम्प्रसारणम्` 1|1|44 इति भवितव्यम्। `प्रष्ठौहः` इति। प्रष्ठं वहतीति `भजो ण्विः` 3|2|62 इत्यनुवत्र्तमाने `वहश्च` 3|2|64 इति ण्विः। अथ किमर्थमूठ्? क्रियते, न `वाह` इत्येतावदेव सूत्रं कत्र्तव्यमित्यभिप्रायः। `सम्प्रसरण एव कृते` इति। पूर्वसत्रात्? समप्रसारणग्रहणानुवृत्तेः। `गुणे च` इति। कृत इति सम्बन्धः। गुणस्तु `पुगन्तलघूपधस्य च` 7|3|86 इति लुप्तेऽपि ण्वौ प्रत्यलक्षणेन। ननु च `अङ्गवृत्ते पुनरङ्गवृत्तावविधि निष्ठितस्य` (व्या।प।38) इति सम्प्रसारणे कृते गुणेन न भवितव्यम्? `निष्ठितस्य` इति। `वचनाददोषः। निष्ठा हि शब्दस्य परिसमाप्तिः, सा च तदा भवति यदा शब्दसय प्रयोगार्हता भवति। न च यावद्गुणादिसंस्कारो न क्रियते तावदस्य प्रयोगार्हता भवति। तस्मात्? कृतेऽपि सम्प्रसारणे भवत्येव गुणः, तत्रेतत्? स्यात्। यद्यूड् न क्रियते, तदा शार्लि वहति, दितिं वहति, शाल्युहः, दित्यूह इत्येवमाद्यनकारन्ते शालिदितिशब्द उपपदे वहेर्ण्वि प्रत्यये विहिते सति न सिद्ध्यतीत्यत आह--`अनकारान्ते चोपपदे` इत्यादि। `वहश्च` 3|2|64 इत्यनेन `छन्दसि सहः` 3|2|63 इत्यतोऽत्र छन्दोग्रहणानुवृत्तेश्छन्दस्येव ण्विर्विधीयते, दृष्टार्थविधिश्छन्दसि, अकारान्त एव चोपपदे प्रष्ठादौ वहेश्छन्दसि ण्विर्दृश्यते न त्वकारान्ते शाल्यादौ। कथं पुनरनेन बहिरङ्गपरिभाषा ज्ञाप्यते? इत्याह--`तस्यां हि` इत्यादि। बहिरङ्गत्त्वं पुनः सम्प्रसारणस्य बाह्राजादिप्रत्ययनिमित्तां भसंज्ञामाश्रित्य प्रवृत्तात्वात्। गुणस्य त्वन्तरङ्गत्त्वम्; अबाहृप्रत्यये प्रवृत्तत्वात्। किं पुनरस्याः परिभाषायाः ज्ञापनेनप्रयोजनम्? पचावेदम्, यजावेदमित्यत्रः सिद्धत्त्वं बहिरङ्गलक्षणस्य। अतोऽन्तरङ्गलक्षणमेत ऐत्वं न भवति; बहिरङ्गलक्षणत्वाद्गुणस्य। बहिरङ्गत्वन्तु पदद्वयाश्रितत्वात्। ऐत्वस्य त्वन्तरङ्गत्वं विपर्ययात्॥
वाह थैति वहेर्ण्विप्रत्ययान्तस्य ग्रहणम्, ण्विश्च सोपपदाद्विहित इति सामर्थ्यादत्र तदन्तविधिरत्याह - वाह इत्येवमन्तस्येति । सम्प्रसारणं भवतीति । सम्प्रसारतणग्रहणानुवृत्तिं दर्शयति । तेन वकारस्य स्थाने भवति, अन्यथान्त्यस्य स्यात् । उदाहरणेषु च्छन्दसि सहः वहश्च इति ण्विः । अथेत्यादि । वाह इत्येतावता प्रकृतं सम्प्रसारणमेव विधेयमिति प्रश्नः । का रुपसिद्धिः इत्याह - सम्प्रसारणे कृत इति । । गुणे चेति । कृत इत्यनुषङ्गः । ण्विप्रत्ययमपेक्ष्य प्रत्ययलक्षणेन गुणः । नन्वेवं शालीन्वहतीत्यादावनकारान्त उपपदे साल्यूह इति न सिध्यति तत्राह - अनकारान्ते चेति । चकारादकारान्त उपसर्गेऽपीति द्रष्टव्यम् । तेन प्रौह इत्यादावेङ् पिररुप्रसङ्ग इति न चोदनीयम् । ज्ञापानर्थमिति । कथमेतज्ज्ञापकम् त्याहि - तस्यां हि सत्यामिति । वहिरङ्गस्य वहिरड्गत्वं वहिर्भूताजादिप्रत्ययापेक्षत्वात्, अन्तर्भूताण्व्यपेक्षत्वाद् गुणोऽन्तरङ्गः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
भस्य वाहः संप्रसारणमूठ् स्यात् ॥
वाह ऊठ् - वाह ऊठ् ।भस्ये॑त्यधिकृतम् । "वसोः संप्रसारण" मित्यतःसंप्रसारण॑मित्यनुवर्तते । तच्च ऊडित्यनेनान्वेति । तदाह-भस्येत्यादिना ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
भस्य वाहः संप्रसारणमूठ्॥
महाभाष्यम्
वाह ऊठ् (3130) (संप्रसारणाधिकरणम्) (ऊडः स्थाननिर्णयभाष्यम्) ऊडादिः कस्मान्न भवति, आदिष्टिद्भवतीत्यादिः प्राप्नोति ? संप्रसारणमित्यनेन यणः स्थाने क्रियते । यद्येवम् ‐ - (6601 ऊडि्वधानानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ।। 1 ।।) - वाह ऊड्वचनार्थक्यं संप्रसारणेन कृतत्वात् - वाह ऊड्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् ? संप्रसारणेन कृतत्वात् । संप्रसारणेनैव सिद्धम् । का रूपसिद्धिः ? प्रष्ठौहः पश्य ।। (6602 संप्रसारणविधाने सिद्धसाधकवार्तिकम् ।। 2 ।।) - गुणः प्रत्ययलक्षणत्वात् - प्रत्ययलक्षणेन गुणो भविष्यति ।। (6603 संप्रसारणे वृद्धिसाधकवार्तिकम् ।। 3 ।।) - एज्ग्रहणा वृद्धिः - एज्ग्रहणा वृद्धिर्भविष्यति ।। (अन्तरङ्गपरिभाषाज्ञापकभाष्यम्) एवं तर्हि सिद्धे सति यद्वाह ऊठं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा ‐ -असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? पचावेदम् । पचामेदम् । असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्याद्गुणस्यान्तरङ्गलक्षणमैत्वं न भवति ‐ -इति ।।