Page loading... Please wait.
6|1|99 - नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|1|99
SK 82
नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा   🔊
सूत्रच्छेदः
(अव्ययम्) , आम्रेडितस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , अन्त्यस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , तु (अव्ययम्) , वा (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
पररूपम्  6|1|94 (प्रथमैकवचनम्) , इतौ  6|1|98 (सप्तम्येकवचनम्) , अतः  6|1|98 (पञ्चम्येकवचनम्) , अव्यक्तानुकरणस्य  6|1|98 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
संहितायाम्  6|1|72 एकः पूर्वपरयोः  6|1|84
सम्पूर्णसूत्रम्
आम्रेडितस्य अव्यक्तानुकरणस्य अन्त्यस्य अतः इतौ पूर्वपरयोः एकः पररूपम् तु वा
सूत्रार्थः
ध्वनेः अनुकरणस्य यः अत्-शब्दः, सः आम्रेडितसंज्ञकस्य अस्ति चेत् तस्मात् इति-शब्दे परे पूर्वपरयोः एकः पररूप-एकादेशः विकल्पेन भवति ।
किम् नाम आम्रेडितम्? सर्वस्य द्वे 8|1|1 अस्मिन् अधिकारे यदा द्वित्वं भवति, तदा द्वितीयस्य शब्दस्य आम्रेेडितसंज्ञा भवति । तस्य परमाम्रेडितम् 8|1|2 इति अस्याः संज्ञायाः विधायकम् सूत्रम् ।

यत्र ध्वनेः स्पष्टरूपेण वर्णनम् / अनुकरणम् कर्तुं न शक्यते, तत्र तम् ध्वनिं दर्शयितुम् तत्र केचन शब्दाः भाषायाम् प्रयुज्यन्ते । यथा - पटत्, घटत्, छमत् आदयः । एतादृशाः शब्दाः यदि आम्रेडितसंज्ञकाः भवन्ति, तर्हि एतेभ्यः "इति" शब्दे स्थिते, पूर्वशब्दस्य "अत्" तथा परशब्दस्य "इ" एतयोः विकल्पेन एकः पररूप-एकादेशः इकारः भवति ।

यथा - "पटत् इति" इत्यत्र प्रकारे गुणवचनस्य 8|1|12 अस्मिन् सूत्रे पाठितेन आनुपूर्व्ये द्वे वाच्ये अनेन वार्त्तिकेन द्वित्वं कृत्वा "पटत् पटत् इति" एतत् सिद्ध्यति । अत्र द्वितीयः पटत्-शब्दः आम्रेडित-संज्ञकः अस्ति, अतः इति-शब्दे परे तस्य विकल्पेन पररूप-एकादेशः भवति । अतः "पटत्पटिति / पटत्पटदिति" एते द्वे रूपे सिद्ध्यतः ।

अत्र अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ 6|1|98 इत्यनेन नित्यं पररूप-एकादेशे प्राप्ते अनेन सूत्रेण सः विकल्प्यते इति ज्ञातव्यम् ।
One-line meaning in English
When a word which is used to imitate some abstract sound and which ends is the phrase "अत्" and which is also an आम्रेडितसंज्ञक is followed by the word "इति", then the "अत्" of the previous word and the इ of इति are combined to form a पररूप-एकादेश.
काशिकावृत्तिः
अव्यक्तानुकरणस्य आम्रेडितस्य यो अत्शब्दः इतौ तस्य पररूपं न भवति, तस्य यो ऽन्त्यस्तकारस्तस्य वा भवति। पटत्पटदिति, पटत्पटेति करोति। नित्यवीप्सयोः 8|1|4 इति द्विर्वचनम्। यदा तु समुदायानुकरणं तदा भवत्येव पूर्वेण पररूपम्, पटत्पटेति करोति।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
आम्रेडितस्य प्रागुक्तं न स्यादन्त्यस्य तु तकारमात्रस्य वा स्यात् ॥डाचि बहुलं द्वे भवत ति बहुलवचनाद्द्वित्वम् (वार्तिकम्) ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा (2536) (6196 एकदेशिनो नित्यत्वबोधकवार्तिकम् ।। 1 ।।) - नित्यमाम्रेडिते डाचि - नित्यमाम्रेडिते डाचि पररूपं कर्तव्यम् । पटपटायति ।। (6197 नित्यत्वबोधनप्रत्याख्यानवार्तिकम् ।। 2 ।।) - अकारान्तानुकरणाद्वा - अथवा ‐ - अकारान्तमेतदनुकरणम् । भवेत्सिद्धं यदाऽकारान्तम् । यदा तु खलु अच्छब्दान्तं तदा न सिध्यति । विचित्रास्तद्धितवृत्तयः, नातस्तद्धित उत्पद्यते ।।