Page loading... Please wait.
6|1|180 - झल्युपोत्तमम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|1|180
SK 3683
झल्युपोत्तमम्   🔊
सूत्रच्छेदः
झलि (सप्तम्येकवचनम्) , उपोत्तमम् (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
षट्त्रिचतुर्भ्यो या ज्ञालादिर् विभक्तिः तदन्ते पदे उपोत्तमं उदात्तं भवति। त्रिप्रभृतीनाम् अन्त्यम् उत्तमम्, तत्समीपे च यत् तदुपोत्तमम्। पञ्चभिः तपस् तपति। सप्तभिः पराञ् जयति। तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता। चत्रुभिः। ज्ञलि इति किम्? पञ्चानाम्। सप्तानाम्। उपोत्तमम् इति किम्? षड्भिः। षड्भ्यः।
`त्रिप्रभृतीनामन्त्यमुत्तमम्` इति। उत्तमशब्दस्याव्युत्पन्नस्येह ग्रहणम्। स च स्वभावात्? त्रिप्रभृतीनामन्त्यमाहेति कृत्वा। `तत्समीपे यत्? तदुपोत्तमम्` इति। `अव्ययं विभक्ति` 2|1|6 इत्यादिनाऽव्ययीभावः॥
झलादौ विभक्तौ परतः षट्त्रिचतुर्णां त्रिप्रभृत्यक्षराभावात् झलादिविभक्तयन्तस्य पदस्य ग्रहणम्, यदाह--विभक्त्यन्ते पदे उपोतममुदातम्भवतीति ॥ न गोस्वन्साववर्णराडङ्क्रुड्कृद्भ्यः ॥ ठ्सौऽ इति यदि सप्तमीबहुचनस्य ग्रहणं स्यात्, तेभ्यः, केभ्य इत्यत्र न स्यात्, तत्किंशब्दयोः सप्तमीबहुवचने परतस्त्यदाद्यत्वे कृते ठ्बहुवचने झल्येत्ऽ इत्येत्वविधानात्; ताभिर्याभिरित्यादावेव स्यात्, तासुयास्वित्यत्रावर्णान्तत्वात्। तस्मात्प्रथमैकवचनस्य ग्रहणामित्याह--सौ प्रथमैकवचन इति। अनन्तरस्य प्रतिषेध्यस्यासम्भवात्सर्वस्यैव षाष्ठिकस्वरस्य प्रतिषेधो विज्ञायते इत्याह-इत्येभ्यो यदुक्तं तन्न भवतीति। एवं च वृक्षवानित्यादौ ठ्ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्ऽ इत्यपि प्रतिषेधो भवति, उदातनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधो नेष्यते। सुगुनेति । बहुव्रीहौ ठ्गोस्त्रियोरुपसर्जनस्यऽ इति ह्रस्वः, ठ्नञ्सुभ्याम्ऽ इत्यन्तोदातत्वम् । शुनेति। ननु च नलोपे कृते साववर्णान्तमेतत् ? न ; स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वात्। न चायं स्वरविधिः, स्वरप्रतिषेधोऽयम् ? एवं तर्हि शुनः प्रतिषेधं कुर्वन्नेतज्ज्ञापयति--अस्मिन्प्रतिषेदे नलोपोऽसिद्धो भवतीति। तेन नृशब्दात्सप्तम्येकवचने नरीत्यत्र ठ्सावेकाचःऽ इति विभक्तेरुदातत्वं भवति, पितृमानित्यादौ ठ्ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्ऽ इति मतुप उदातत्वं भवति, अन्यथा ठ्साववर्णऽ इति प्रतिषेधः स्यात्। प्राचेति। पूर्ववन्नलोपदीर्घादि। क्रुञ्चेति। ठ्कुञ्च क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोःऽ, ठृत्विक्ऽ इत्यादिना क्विन्, तत्रैव सूत्रे क्रुञ्चेति निपातनान्नलोपाभावः। कृतिर्वेति। ठ्कृती छेदनेऽ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं स्यात् । अध्वर्युभिः पञ्चभिः (अ॒ध्व॒र्युभिः॑ प॒ञ्चभिः॑) । नवभिर्वाजैर्नवती (न॒वभि॑र्वाजै॑र्नव॒ती) । च (च॑) । सप्तम्भोजायमानः (स॒प्तम्भो॒जाय॑मानः) । आदशभिर्विवस्वतः (आद॒शभि॑र्वि॒वस्व॑तः) । उपोत्तमं किम् । आषड्भिर्हूयमानः (आष॒ड्भिर्हू॒यमानः) । विश्वैर्दवैस्त्रिभिः (विश्वैर्दे॒वैस्त्रि॒भिः॑) । झलि किम् । नवानां नवतीनाम् (न॒वा॒नां न॑वती॒नाम्) ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.