Page loading... Please wait.
5|4|98 - उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|98
SK 800
उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः   🔊
सूत्रच्छेदः
उत्तर-मृग-पूर्वात् (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्) , सक्थ्‍नः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
टच् तत्पुरुषस्य 6/1 [5|4|86]  5|4|91 (प्रथमैकवचनम्) , उपमानात्  5|4|97 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
उत्तर-मृग-पूर्वात् उपमानात् च सक्थ्नः
सूत्रार्थः
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे पूर्वपदम् "उत्तर", "मृग", "पूर्व" एतेषु किञ्चन उत उपमानवाचकः शब्दः अस्ति, तथा च उत्तरपदम् "सक्थिन्" शब्दः अस्ति, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् समासे "सक्थिन्" (leg) इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तथा च "उत्तर", "मृग" तथा "पूर्व" एतेषु कश्चन शब्दः उत उपमानवाची कश्चन शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।

उदाहरणानि एतानि -

1.उत्तरं सक्थि (The upper part of leg) [ विशेषणं विशेष्येण बहुलम्‌ 2|1|57 इति तत्पुरुषसमासः]
→ उत्तर + सक्थिन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ उत्तर + सक्थ् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ उत्तरसक्थ ।
उत्तरं सक्थि उत्तरसक्थम् ।

2. मृगस्य सक्थि (Leg of a deer) [षष्ठी 2|2|8 इति तत्पुरुषसमासः]
→ मृग + सक्थिन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ मृग + सक्थ् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ मृगसक्थ ।
मृगस्य सक्थि मृगसक्थम् ।

3. पूर्वं सक्थि (The lower part of a leg) [पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन 2|1|49 इति तत्पुरुषसमासः]
→ पूर्व + सक्थिन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ पूर्व + सक्थ् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ पूर्वसक्थ ।
पूर्वं सक्थि पूर्वसक्थम् ।

उपमानवाचकस्य पूर्वपदस्य उदाहरणम् एतत् -
4. फलकम् इव सक्थि [मयूरव्यंसकादयश्च 2|1|72 इति तत्पुरुषसमासः]
→ फलक + सक्थिन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ फलक + सक्थ् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ फलकसक्थ ।
फलकम् इव सक्थि फलकसक्थम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
उत्तर मृग पूर्व इत्येतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दः, चकारादुपमानं च, तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। उत्तरसक्थम्। मृगसक्थम्। पूर्वस्क्थम्। उपमानात् खल्वपि फलकम् इव सक्थि फलकसक्थम्।
`उत्तरसक्थम्` इति। उत्तरं सक्थ्न इति पूर्वापरादिशूत्रेण 2|1|57 समासः। अथ वा--उत्तरं सक्थीति विशेषणसमासः। `मृगसक्थम्` इति। षष्ठीसमासः। `पूर्वसक्थम्` इति। उत्तरसक्थमित्यनेन तुल्यमेतत्। `फलकसक्थम्` इति। `विशेषणम्` 2|1|56 इत्यादिना समासः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
चादुपमानात् । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । पूर्वसक्थम् । फलकमिव सक्थि फलकसक्थम् ॥
उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः - उत्तरमृग । "उत्तर" "मृग" "पूर्व" एभ्य, उपमानाच्च परो यः सक्थिशब्दत्तदन्तास्तत्पुरुषाट्टच्स्यादित्यर्थः । उत्तरसक्थमिति । उत्तरं सक्थीति विग्रहः । पूर्वं सक्थीति विग्रहेपूर्वकालैके॑ति समासः । फलकसक्थमिति । फलकमिव सक्थीति विग्रहे मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । सर्वत्र टच्, टिलोपः ।
उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः - फलकसक्थमिति । अतएव ज्ञापकादसामान्यवचनेनाप्युपमानस्य समास इति माधवः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.