Page loading... Please wait.
5|4|94 - अनोऽश्मायस्सरसाम् जातिसंज्ञयोः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|94
SK 796
अनोऽश्मायस्सरसाम् जातिसंज्ञयोः   🔊
सूत्रच्छेदः
अनः-अश्म-अयस्-सरसाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , जाति-संज्ञयोः (सप्तमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
टच् तत्पुरुषस्य 6/1 [5|4|86]  5|4|91 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अनः-अश्म-अयस्-सरसाम् तत्पुरुषस्य जाति-संज्ञयोः टच्
सूत्रार्थः
यस्य तत्पुरुषसमासस्य उत्तरपदरूपेण "अनस्", "अश्मन्", "अयस्" तथा "सरस्" एतेषु कश्चन शब्दः विद्यते, तस्मात् जातौ तथा संज्ञायाम् गम्यमानायाम् "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्य तत्पुरुषसमासस्य अन्ते "अनस्" (गृहम्), "अश्मन्", "अयस्" तथा "सरस्" एतेषु कश्चन शब्दः विद्यते, तथा च यत्र समस्तपदेन जातेः उत संज्ञायाः निर्देशः भवति, तत्र "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः विधीयते ।
उदाहरणानि एतादृशानि -

1. उपगतम् अनः [कुगतिप्रादयः 2|2|18 इति तत्पुरुषसमासः]
→ उप + अनस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ उपानस [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
उपानसम् इति काचन जातिः ।

2. महान् च असौ अनः [सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः 2|1|61 इति कर्मधारयसमासः]
→ महत् + अनस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ महा + अनस् + अ [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः 6|3|46 इति महत्-शब्दस्य तकारस्य आकारादेशः]
→ महानस
महानस (kichen) इति संज्ञा अस्ति ।

3. अमृतं च तद् अश्म [विशेषणं विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
= अमृत + अश्म + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ अमृताश्मन् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ अमृताश्म् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ अमृताश्म
अमृताश्मः इयम् काचन जातिः ।

4. पिण्डम् च तद् अश्म [विशेषणं विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
= पिण्ड + अश्मन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ पिण्डाश्मन् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ पिण्डाश्म् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ पिण्डाश्म
"पिण्डाश्मः" इति काचन संज्ञा ।

5. कालं च तद् अयः [विशेषणं विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
= काल + अयस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ कालायस् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ कालायस
"कालायसम्" इति लोहस्य कश्चन जातिः । Black iron इत्याशयः ।

6. लोहितम् च तद् अयः [विशेषणं विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
= लोहित + अयस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ लोहितायस् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ लोहितायस
"लोहितायसम्" इति ताम्रस्य संज्ञा अस्ति । Red colored metal इत्याशयः ।

7. मण्डूकानाम् सरः [षष्ठी 2|2|8 इति षष्ठीतत्पुरुषः]
मण्डूक + सरस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ मण्डूकसरस
मण्डूकसरसम् इति सरसः काचन जातिः । A type of lake that contains lots of frogs इत्याशयः ।

8. जलानाम् सरः
→ जल + सरस् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ जलसरस् + अ
→ जलसरस
→ जलसरस
जलसरसम् इति काचन संज्ञा । A lake with lot of water इत्यर्थः ।

यत्र "जाति" उत "संज्ञा" इति अर्थः नास्ति तत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - "सताम् अनः सदनम्" अत्र केवलम् "गृहम्" इत्येव अर्थः अस्ति अतः अत्र टच् प्रत्ययः न भवति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अनसश्मनयस् सरसित्येवम् अन्तात् तत्पुरुसात् टच् प्रत्ययो भवति जातौ संज्ञायान् च विषये। उपानसम् इति जातिः। महानसम् इति संज्ञा। अमृताश्म इति जातिः। पिण्डाश्म इति संज्ञा। कालायसम् इति जातिः। लोहितायसम् इति संज्ञा। मण्डूकसरसम् इति जातिः। जलसरसम् इति संज्ञा। जातिसंज्ञयोः इति किम्? सदनः। सदश्मा। सत्सरः।
`उपानसम्` इति। उपगतमन इति प्रादिसमासः। `महानसम्` इति। महदन इति `सन्महत्` 2|1|60 इत्यादिना कर्मधारयसमासः। `अमृताश्मः, पिण्डाश्मः` इति। विशेषणसमासौ। एवं `कालायसम्` `लोहितायसम्` इति। `मण्डूकसरसम्, जलसरसम्` इति। षष्ठीसमासौ। `सदनः` इति। महानसवत्समासः॥
जवन इत्यर्थ इत्यादि। विषयविशेषादियमर्थव्यवस्था श्वशब्दस्य ॥
सिद्धान्तकौमुदी
टच्स्याज्जातौ संज्ञायां च । उपानसम् । अमृताश्मः । कालायसम् । मण्डूकसरसमिति जातिः । महानसम् । पिण्डाश्मः । लोहितायसम् । जलसरसमिति संज्ञा ॥
अनोऽश्मायस्सरसाम् जातिसंज्ञयोः - अनोऽश्यमायस् । उपानसमिति । उपगतमन इति प्रादिसमासः । अमृताश्म इति । अमृतोऽश्मेति विग्रहः । टचि टिलोपः । कालायसमिति । कालम् अय इति विग्रहः । टच् ।परवल्लिङ्ग॑मिति नपुंसकत्वम् । मण्डूकसरसमिति । षष्ठीसमासः । टच् । जातिविशेषा एते । महानसं, पिण्डाश्मः, लोहितायसं, जलसरसमिति संज्ञाविशेषाः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.