Page loading... Please wait.
5|4|92 - गोरतद्धितलुकि
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|92
SK 729
गोरतद्धितलुकि   🔊
सूत्रच्छेदः
गोः (पञ्चम्येकवचनम्) , अ-तद्धित-लुकि (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
टच् तत्पुरुषस्य 6/1 [5|4|86]  5|4|91 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तत्पुरुषस्य गोः अ-तद्धित-लुकि टच्
सूत्रार्थः
यः तत्पुरुषसमासः तद्धितलुग्भिन्नः अस्ति, यस्मिन् "गो" इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विधीयते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे "गो" इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तथा च यत्र तद्धितप्रत्ययस्य लुक् न भवति, तत्र "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः विधीयते ।

कानिचन उदाहरणानि पश्यामश्चेत् सूत्रार्थः स्पष्टः स्यात् ।

1. परमश्च असौ गौः [सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः 2|1|61 इति कर्मधारयसमासः]
= परम + गो + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ परम + गव् + अ [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ परमगव
अत्र प्रक्रियायाम् टच्-प्रत्ययात् पूर्वम् कोऽपि अन्यः तद्धितप्रत्ययः नैव विधीयते, अतः तद्धितलुक् अपि अत्र न सम्भवति । अतः अत्र टच्-प्रत्ययः भवत्येव ।

एवमेव "उत्तमश्चासौ गौ उत्तमगवः" इत्यपि सिद्ध्यति ।

2. पञ्चानां गवां समाहारः [तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति द्विगुसमासः]
→ पञ्चन् + गो + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ पञ्चन् + गव् + अ [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ पञ्च + गव् + अ [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इति नकारलोपः]
→ पञ्चगव
पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् । एवमेव - सप्तगवम्, दशगवम् एतादृशाः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।
अत्रापि प्रक्रियायाम् टच्-प्रत्ययात् पूर्वम् कोऽपि अन्यः तद्धितप्रत्ययः नैव विधीयते, अतः तद्धितलुक् अपि अत्र न सम्भवति । अतः अत्र टच्-प्रत्ययः भवत्येव ।

3. पञ्चभ्यः गोभ्यः आगतम्
पञ्चन् + गो + रूप्य [ततः आगतः अस्मिन्नर्थे हेतुमनुष्येभ्यः रूप्यः 4|3|81 इत्यनेन रूप्य-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति तद्धितप्रत्ययस्य विषये द्विगुसमासः]
→ पञ्चन् + गो + टच् + रूप्य [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः । अयम् प्रत्ययः तद्धितप्रत्ययात् पूर्वम् विधीयते यतः समासः तु "पञ्चन् + गो" इत्यस्यैव भवति । रूप्य-प्रत्ययः केवलम् समासनिमित्तकः अस्ति, समासस्य अवयवः न ।]
→ पञ्चन् + गव् + अ + रूप्य [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ पञ्च + गव + रूप्य [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इति नकारलोपः]
→ पञ्चगवरूप्य
पञ्चभ्यः गोभ्यः आगतम् पञ्चगवरूप्यम् । अत्र प्रक्रियायाम् "रूप्य" इति तद्धितप्रत्ययः विधीयते, परन्तु तस्य लोपः नैव क्रियते (द्विगोर्लुगनपत्ये 4|1|88 इत्यस्य प्रसक्तिः अत्र न विद्यते यतः अत्र "रूप्य" इति अजादिप्रत्ययः नास्ति) । अतः अत्र "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः अवश्यं कर्तव्यः ।

4. षड्भ्यः गोभ्यः आगतम्
= षष् + गो + मयट् [ततः आगतः अस्मिन्नर्थे मयट् च 4|3|81 इत्यनेन रूप्य-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति तद्धितप्रत्ययस्य विषये द्विगुसमासः]
→ षष् + गो + टच् + मय [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः । अयम् प्रत्ययः तद्धितप्रत्ययात् पूर्वम् विधीयते यतः समासः तु "षष् + गो" इत्यस्यैव भवति । मयट्-प्रत्ययः केवलम् समासनिमित्तकः अस्ति, समासस्य अवयवः न ।]
→ षष् + गव् + अ + मय [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ षड् + गव् + अ + मय [पदान्तषकारस्य झलां जशोऽन्ते 8|2|29 इति जश्त्वे डकारः]
→ षड्गवमय ।
षड्भ्यः गोभ्यः आगतम् षड्गवमयम् । अत्र प्रक्रियायाम् "मयट्" इति तद्धितप्रत्ययः विधीयते, परन्तु तस्य लोपः नैव क्रियते । अतः अत्र "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः अवश्यं कर्तव्यः ।

5. पञ्चभिः गोभिः क्रीतम्
पञ्चन् + गो + ठक् [आर्हादगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणात् ठक् 5|1|19 इति ठक्-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति तद्धितप्रत्ययस्य विषये द्विगुसमासः]
→ पञ्चन् + गो [अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5|1|28 इति द्विगुसमासस्य विषये विहितस्य आर्हीय-प्रत्ययस्य लुक्]
→ पञ्च + गु [प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् 1|2|43 इत्यनेन "गो" शब्दस्य उपसर्जनसंज्ञा । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य 1|2|48 इति ह्रस्वादेशः]
→ पञ्चगु ।
पञ्चभिः गोभिः क्रीतम् तत पञ्चगु । अत्र वस्तुतः तत्पुरुषसमासः एव भवति, परन्तु प्रक्रियायाम् "ठक्" इति समासनिमित्तकस्य तद्धितप्रत्ययस्य लुक् क्रियते । अतः अत्र वर्तमानसूत्रेण समासान्तप्रत्ययः न भवति ।

विशेषः - यदि तद्धितभिन्नस्य प्रत्ययस्य लुक् भवति तदा अनेन सूत्रेण उक्तः निषेधः नैव प्रयुज्यते (इत्युक्ते, टच्-प्रत्ययः तत्र भवत्येव) । यथा - "राज्ञः गाम् आत्मानम् इच्छति" इत्यत्र सुपः आत्मनः क्यच् 3|1|8 इत्यनेन "राजन् + गो + टच् + अम् + क्यच्" इति स्थिते सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इत्यनेन "अम्" प्रत्ययस्य लोपः भवति । परन्तु अयम् अम्-प्रत्ययः सुप्-प्रत्ययः अस्ति, न हि तद्धितप्रत्ययः, अतः अत्र टच्-प्रत्ययः अवश्यम् कर्तव्यः । टच्-प्रत्यये कृते अग्रे अन्यां प्रक्रियां कृत्वा अत्र "राजगवीयम्" इति रूपम् सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
गोशब्दान्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति, स चेत् तपुरुषस् तद्धितलुग्विषयो न भवति। परमगवः। उत्तमगवः। पञ्चगवम्। दशगवम्। अतद्धितलुकि इति किम्? पञ्चभिर् गोभिः क्रीतः पण्चगुः। दशगुः। तेन क्रीतम् 5|1|37 इत्यागतस्य आर्हीयस्य ठको ऽध्यर्धपूर्वाद् द्विगोः इति लुक्। तद्धितग्रहणं किम्? सुब्लुकि प्रतिषेधो मा भूत्। राजगवमिच्छति राजगवीयति। लुग्ग्रहणं किम्? तद्धित एव मा भूत्। पञ्चभ्यो गोभ्यः आगतं पञ्चगवरूप्यम्, पञ्चगवमयम्। दशगवरूप्यम्, दशगवमयम्।
पञ्चगवमिति। `तद्धितार्थ` 2|1|50 इति समाहारे द्विगुः। `पञ्चगुः` इत्यत्रापि तद्धिनार्थे। `राजगवम्` इति। षष्ठीसमासः। `सुपो धातुप्रातिपदिकयोः` 2|4|71 इति सुपो लुक्। `राजगवीयति` इति। `सुप आत्मनः क्यच्` 3|1|8 , सुब्लुक्, `क्यचि च` 7|4|33 इतीत्त्वम्। अस्त्यत्र लुक्, स तु सुपः; न तद्धितस्य। परव्यत्ययेनात्र पञ्चम्यर्थे सप्तमी। कुत एतत्? पञ्चम्यन्तेन गोशब्देन सामानाधिकरण्यात्॥
पञ्चगवामिति। समाहारे द्विगुः, पञ्चगुरित्यत्र तद्वितार्थे। पञ्चगवरूप्यम्, पञ्चगवमयमिति। यथात्र ठ्द्विगोर्लुगनपत्येऽ इति रूप्यमयटोर्लुग्न भवति तथा तत्रैवोक्तम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
गोन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥
गोरतद्धितलुकि - गोरतद्धितलुकि ।तत्पुरुषस्याङ्गुले॑रित्यतस्तत्पुरुषस्येत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणतं गोरित्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः ।॒राजाहः सखिभ्यः॑ इत्यतष्टजित्यनुवर्तते । "समासान्त" इत्यधिकृतम् । तदाह — गोऽन्तादित्यादिना । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । अत्र तद्धितस्यअध्यर्धे॑ति लुक् । पञ्चगवधन इति । त्रिपदबहुव्रीहौ कृते सति धनशब्दे उत्तरपदे परे पूर्वयोस्तत्पुरुषे टचि अवादेश इति भावः । अत्रद्वन्द्वतत्पुरुषयो॑रिति वार्तिके द्वन्द्वस्योदाहरणं तु वाक् च त्वक् च प्रिया यस्य स वाक्त्वचप्रिय इति बोध्यम् । इह त्रिपदबहुव्रीहौ कृते पूर्वयोर्नित्यद्वन्द्वः । तेनद्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे॑ इति टजपि नित्य एव । न च वाक्त्वक्छब्दयोः परस्परसामानाधिकरण्याऽभावात्कथमिह त्रिपदबहुव्रीहिरिति वाच्यं, द्वयोः प्रियाशब्दसामानाधिकरण्यमादाय तदुपपत्तेः । सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ॑ इति ज्ञापकेन "कण्ठेकाल" इत्यादाविव व्यधिकरणबहुव्रीहिसंभवाच्च । "वाक्त्वचप्रियः" इति भाष्ये उदाहरणमेवात्र लिङ्गमित्यलम् । अथ समाहारे उदाहर्तुं विग्रहं दर्शयति — पञ्चानां गवां समाहार इति ।
गोरतद्धितलुकि - गोरतद्धित ।तत्पुरुषस्ये॑त्यनुवर्तते, टच्च,तदाह — गोन्तादित्यादिष । ननु ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेरभावत्तत्पुरुषस्यावयवो यो गोशब्दस्तस्माट्टजित्यर्थः स्यात् । तथा चगोमूत्र॑मित्यादावतिप्रसङ्गः स्यादत आह — समासान्त इति । अयं भावओः — ॒समासान्ताः॑ इत्यधिकाराट्टचा समासान्तेन भवितव्यम्, गोरिति पञ्चमीश्रवणात्ततः परेणापि । न चैतत्तदन्तविधिमन्तरेणोपपद्यत इति सामथ्र्यात्तदन्तविधिलाभः, ततश्च तत्पुरुषस्येति षष्ठन्तं पञ्चम्यन्तेन विपरिणम्यत इति । न तु तद्धितलुकीति । लुग्विषय इत्य्रथो, न तु तद्धितलुकि सतीति, समासान्ता नामन्तरङ्गत्वात् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । अत्र तद्धितस्य ठकोऽद्यर्धपूर्वे॑ति लुक् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
गोऽन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तु तद्धितलुकि। पञ्चगवधनः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.