Page loading... Please wait.
5|4|88 - अह्नोऽह्न एतेभ्यः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|88
SK 790
अह्नोऽह्न एतेभ्यः  
सूत्रच्छेदः
अह्नः (षष्ठ्येकवचनम्) , अह्नः (प्रथमैकवचनम्) , एतेभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्) , तत्पुरुषस्य  5|4|86 (षष्ठ्येकवचनम्) , सङ्‍ख्या-अव्ययादेः  5|4|86 (षष्ठ्येकवचनम्) , सर्व-एकदेश-सङ्ख्यातात्  5|4|87 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तत्पुरुषस्य सर्व-एकदेश-सङ्ख्यातात् सङ्ख्या-अव्ययादेः च अह्नः अह्नः
सूत्रार्थः
यस्मिन् समस्तपदे "सर्व" शब्दः, "सङ्ख्यात"शब्दः, एकदेशवाचकः शब्दः उत अव्ययवाचकः शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तथा च "अहन्" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् समासान्तप्रत्यये प्राप्ते अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः भवति ।
अनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासस्य उत्तरपदरूपेण विद्यमानस्य अहन्-शब्दस्य "अह्न" इति आदेशः उच्यते । यस्मिन् तत्पुरुषसमासे उत्तरपदम् "अहन्" इति शब्दः अस्ति, तथा च पूर्वपदम् "सर्व" / "सङ्ख्यात" / "पुण्य" / एकदेशवाचकः शब्दः / अव्ययवाचकः शब्दः - एतेषु कश्चन विद्यते, तस्मात् राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इत्यनेन "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः यदा भवति तदा अहन्-शब्दस्य "अह्न" इति आदेशः विधीयते ।

उदाहरणानि एतानि -
1. सर्वम् अहः [पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन 2|1|49 इति तत्पुरुषसमासः]
= सर्व + अहन् + टच् [राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इति टच्-प्रत्ययः]
→ सर्व + अह्न + अ [अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5|4|88 इति अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः]
→ सर्वाह्न + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ सर्वाह्न् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ सर्वाह्ण् + अ [अह्नोदन्तात् 8|4|7 इति नकारस्य णकारः]
→ सर्वाह्ण [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम्]

2. सङ्ख्यातम् (counted, measured) अहः [विशेषणं विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
= सङ्ख्यात + अहन् + टच् [राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इति टच्-प्रत्ययः]
→ सङ्ख्यात + अह्न + अ [अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5|4|88 इति अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः]
→ सङ्ख्याताह्न + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ सङ्ख्याताह्न् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ सङ्ख्याताह्न [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम्]


3. एकदेशवाचकशब्दः (= येन शब्देन एकदेशिसमासः जायते सः शब्दः) -
पूर्वम् अह्नः [पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे 2|2|1 इति एकदेशिसमासः]
= पूर्व + अहन् + टच् [राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इति टच्-प्रत्ययः]
→ पूर्व + अह्न + अ [अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5|4|88 इति अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः]
→ पूर्वाह्न + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ पूर्वाह्न् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ पूर्वाह्ण् + अ [अह्नोदन्तात् 8|4|7 इति नकारस्य णकारः]
→ पूर्वाह्ण [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम्]

एवमेव - अपराह्णः, मध्याह्नः - एतौ शब्दौ अपि सिद्ध्यतः ।

4. सङ्ख्यावाचकशब्दः -
द्वयोः अह्नोः भवः
= द्वि + अहन् + ठञ् [कालाट्ठञ् 4|3|11 इति ठञ्-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति द्विगुसमासः ।]
→ द्वि + अहन् [द्विगोर्लुगनपत्ये 4|1|88 इति ठञ्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ द्वि + अहन् + टच् [राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इति टच्-प्रत्ययः]
→ द्वि + अह्न + अ [अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5|4|88 इति अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः]
→ द्व्यह्न + अ [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]
→ द्वह्न् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ द्व्यह्न [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम्]

एवमेव - त्र्यह्नः, चतुरह्नः, पञ्चाह्नः - एतादृशः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।

विशेषः -
अ) "द्वयोः अह्नोः समाहारः" अत्र यद्यपि तत्पुरुषसमासः भवति तथा च समासान्तः टच्-प्रत्ययः अपि विधीयते, तथापि न संख्यादेः समाहारे 5|4|89 इत्यनेन अग्रिमसूत्रेण अत्र अहन्-शब्दस्य विषये अह्न-आदेशः निषिध्यते । अतः "द्वयोः अह्नोः समाहारः द्व्यहः" इत्येव रूपम् सिद्ध्यति ।
आ) "एक" शब्दात् परस्य "अहन्" इत्यस्य "अह्न" इति आदेशः न भवति इति उत्तमैकाभ्यां च 5|4|90 इत्यनेन स्पष्टीभवति । यथा - एकम् अह्नः एकाहः ।

5. अव्ययवाचकशब्दः -
अतिक्रान्तम् अहः [कुगतिप्रादयः 2|2|18 इत्यत्र पाठितेन अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे अनेन वार्त्तिकेन तत्पुरुषसमासः]
= अति + अहन् + टच् [राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इति टच्-प्रत्ययः]
→ अति + अह्न + अ [अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5|4|88 इति अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः]
→ अत्यह्न + अ [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]
→ अत्यह्न् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ अत्यह्न [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम्]

एवमेव "निरह्न" इति शब्दः अपि सिद्ध्यति ।

स्मर्तव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे "अह्नः" इति शब्दः द्विवारं प्रयुक्तः अस्ति । एताभ्याम् प्रथमः "अह्न" शब्दः "अहन्" शब्दस्य षष्ठ्येकवचनम् अस्ति । द्वितीयः "अह्न" शब्दः तु "अह्न" इत्यस्यैव प्रथमैकवचनम् अस्ति ।
2. पूर्वसूत्रात् "अहः" इति अत्र न अनुवर्तेते इति व्याख्यानात् स्पष्टीभवति ।
3. "पुण्य" शब्दस्य विषये उत्तमैकाभ्यां च 5|4|90 इत्यनेन सूत्रेण वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः निषिध्यते, अतः "पुण्य" शब्दस्य अनुवृत्तिः अपि अस्मिन् सूत्रे नैव स्वीक्रियते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
राजाहःसखिभ्यष् टच् 5|4|91 इति वक्ष्यति, तस्मिन् परभूते अहनित्येतस्य अह्नः इत्ययम् आदेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य। सङ्ख्याव्ययादयःप्रक्रान्ताः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते। सामर्थ्याच्चाहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते। परिशिष्टानां ग्रहणम्। न हि अहःशब्दात् परो ऽहःशब्दः सम्भवति। सङ्ख्यायास्तावत् द्व्योरह्नोर् भवः द्व्यह्नः। त्र्यह्नः। अव्ययात् अहरतिक्रान्तः अत्यह्नः। निरह्नः। सर्वाह्णः। पूर्वह्णः। अपराह्णः। सङ्ख्याताह्नः। पुण्यशब्दात् प्रतिषेधं वक्ष्यति।
`राजाहःसखिभ्यष्टच्? इति टच्प्रत्ययं वक्ष्यति` इति। अथ परकृत एवाचि कस्मादादेशो न विज्ञायते? अशक्यस्तत्रायं विज्ञातुम्, न ह्रहःशब्दातात्? तत्पुरुषात्? केनचिदज्विहितः, तत्? कथमादेशस्य निमित्तं स्यात्। अथ `अच्? 5|4|75 इति योगविभागेनाज्विधीयते? एवमप्येतद्वचनेमनर्थकं स्यात्; अचि कृते `अल्लोऽपोनः` 6|4|134 इत्यनेनाह्नादेशस्य सिद्धत्वात्। न च टिलोपः प्राप्नोतीति मन्तव्यम्; `अह्नष्टखोरेव` 6|4|134 इति नियमात्। तस्मादच्येव टिलोपापवादोऽयम्। आदेशोऽयमयुक्तः। किं पुनस्तत्? सामथ्र्यम्, यतोऽहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते? इत्याह--`न ह्रहःशब्दात्`--इत्यादि। `द्व्यह्नः` इति। द्वयोरह्नोर्भव इति `तदधितार्थ` 2|1|50 इत्यादिना समासः, `तत्र भवः 4|3|53 इत्यण्, तस्य `द्विगोर्लुगनपत्ये` 4|1|88 इति लुक्। `आत्यह्नः` इति। अत्यध्ववत्समासः। `निरह्नः` इति। अत्रापि निरध्ववत्? समासः। `सर्वाह्णः` इति। विशेषणसमासः। प्रतिषेधं वक्ष्यतीति। `उत्तर्मकाभ्याञ्च` 5|4|90 इति॥
तस्मिन्परभूत इति। समासान्तप्रकरणातत्र परतोऽयमादेशो विज्ञायते, न तदपवादः स च टजेव विहित इति सामर्थ्यादयमर्थो लभ्यते, व्याख्यानाच्चाह्नादेशः। स्वयं समासान्तो न विज्ञायते ठूधसोऽनङ्ऽ इत्यादिवत्। सामर्थ्याच्चेत्यादि। सामासान्तो नविज्ञायते ठूधसोऽनह्ऽ इत्यादिवत्। सामर्थ्याच्चेत्यादि। सामर्थ्यमेव दर्शयति। न हीति। एकशेषविधानाद् द्वन्द्वस्तावन्न सम्भवति, तेनैव तस्यासम्बन्धान्न षष्ठीसमासः, नापि विशेषणसमासः, न हि तदेव तस्य विशेषणं सम्भवति। एतेन बहुव्रीहिर्व्याख्यातः। द्व्यह्न इति। तद्धितार्थे समासः, ठ्तत्र भवःऽ इत्यण्, तस्य ठ्द्विगोर्लुगनपत्येऽ इति लुक्। सर्वाह्न इति। ठह्नोऽदन्तात्ऽ इति णत्वम्। अह्नोऽह्नवचनानर्थक्यम्, अह्नष्टखोर्नियमवचनात्,ठह्न एतेभ्यःऽ इत्येतावदेव सूत्रं कर्तव्यम्, अजनुवर्तते, एतेभ्यः परो योऽहन्शब्दस्ततोऽज्भवति, टचोऽपवादः, तत्राचि कृतेऽह्नष्टखोरेवेति नियमाट्टिलोपाबावेऽल्लोपे सति द्वयह्न इत्यादि सिध्यति, ठ्रात्राह्नाहाः पुंसिऽ इति वचनात् स्त्रियां प्रवृत्यभावाट्टजचोरविशेषः। ठेतेभ्यःऽ इति वचनं संक्याव्ययार्थम्; इतरथा चानुकृष्टत्वान्न सम्बद्ध्येत ॥
सिद्धान्तकौमुदी
सर्वादिभ्यः परस्याहन्शब्दस्याह्नादेशः स्यात्समासान्ते परे ॥
अह्नोऽह्न एतेभ्यः - अह्नोऽह्न एतेब्यः । पूर्वसूत्रे अहःसर्वैकदेशसङ्ख्यातपुण्यशब्दा निर्दिष्टाः तत्र चकारेण सङ्ख्याव्यये अनुकृष्टे । अहन्शब्दवर्जं ते सर्वे एतच्छब्देन परामृश्यन्ते, नत्वहःशब्दः, अहःशब्दात्परस्य अहन्शब्दस्य तत्पुरुषे असंभवादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-सर्वादिभ्य इति । समासान्ते पर इति । एतत्तु प्रकरणाल्लब्धम् ।
अह्नोऽह्न एतेभ्यः - अह्नोऽह्न एतेभ्यः । एतच्छब्देनअहःसर्वैकदेश — -॑इति सूत्रस्थाः परामृश्यन्ते । सूत्रे तु तस्मिन्नहरादयो निर्दिष्टाश्चकारेण च सङ्ख्याव्यये अनुकष्टे । तत्र बुद्धिस्थत्वाऽविशेषेऽप्यहःशब्द इह न गृह्रते, असंभवादित्यशयेनाह — -सर्वादिभ्यैति । समासान्ते पर इति । एतच्च प्रकारणाल्लब्धम् । भाष्ये तु अह्नादेशः प्रत्याख्यातः,अह्न एभ्योऽच्स्याट्ट्चोऽपवादः॑ इति व्याख्यायाम्,अह्नष्टखोरेवे ति नियमाट्टिलोपाऽभावेअल्लोपोऽनः॑ इत्यकारलोपात्सर्वाह्न इत्यादिरूपसिद्धेः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अह्नोऽह्न एतेभ्यः (2365) (5936 सूत्रानर्थक्यबोधकवार्तिकम्।। 1 ।।) - अह्नोऽह्नवचनानर्थक्यं चाह्नष्टखोर्नियमवचनात् - (भाष्यम्) अह्नोऽह्नवचनमनर्थकम्। किं कारणम्? अह्नष्टखोर्नियमवचनात्। अह्नष्टखोरेव (6।4।145) इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति।।