Page loading... Please wait.
5|4|86 - तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|86
SK 786
तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः   🔊
सूत्रच्छेदः
तत्पुरुषस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , अङ्‍गुलेः (षष्ठ्येकवचनम्) , सङ्‍ख्या-अव्ययादेः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
सङ्ख्या-अव्ययादेः अङ्गुलेः तत्पुरुषस्य अच्
सूत्रार्थः
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे पूर्वपदम् सङ्ख्यावाचकशब्दः उत अव्ययवाचकः शब्दः अस्ति, उत्तरपदम् च "अङ्गुलि" इति शब्दः विद्यते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः विधीयते ।
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे पूर्वपदरूपेण कश्चन सङ्ख्यावाचकः शब्दः अव्ययवाचकः वा शब्दः विद्यते, उत्तरपदरूपेण च "अङ्गुलि" इति शब्दः विद्यते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।

यथा -
1. द्वे अङ्गुली प्रमाणम् अस्य [तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2|1|51 इति तत्पुरुषसमासः]
→ द्वि + अङ्गुलि + मात्रच् [प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः 5|2|37 इत्यनेन "प्रमाणम् अस्य" इत्यस्मिन् अर्थे मात्रच् प्रत्ययः भवति । अत्र विधानसामर्थ्यात् केवलम् मात्रच्-प्रत्ययः एव भवति, अन्यौ प्रत्ययौ न भवतः । ]
→ द्वि + अङ्गुलि [प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः 5|2|37 इत्यत्र पाठितेन द्विगोर्नित्यम् इति वार्त्तिकेन मात्रच्-प्रत्ययस्य लुक् विधीयते ।]
→ द्वि + अङ्गुलि+ अच् [वर्तमानसूत्रेण समासान्तः अच्-प्रत्ययः]
→ द्व्यङ्गुलि + अ [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]
→ द्व्यङ्गुल् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ द्व्यङ्गुल

द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलः स्तम्भः ।

एवमेव - त्रयः अङ्गुलयः प्रमाणम् अस्य सः त्र्यङ्गुलः । दश अङ्गुलयः प्रमाणम् अस्य सः दशाङ्गुलः ।

2. निर्गतम् अङ्गुलिभ्यः इति [निरादयो गताद्यर्थे पञ्चम्या इति वार्त्तिकेन तत्पुरुषसमासः]
→ निर् + अङ्गुलि + अच् [वर्तमानसूत्रेण अच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ निरङ्गुल् + अच् [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ निरङ्गुल

अङ्गुलिभ्यः निर्गतम् तत् निरङ्गुलम् ।

एवमेव - अतिगता अङ्गुलिः तत् अत्यङ्गुलम् ।

स्मर्तव्यम् - अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः केवलम् तत्पुरुषसमासस्य विषये एव विद्यते । अतः - द्वे अङ्गुुली अस्य / पञ्च अङ्गुलयः यस्य / अतिगताः अङ्गुल्यः यस्य"- इत्यत्र अच्-प्रत्ययः न भवति, अपितु केवलम् पूर्वपद-उत्तरपदयोः मेलनेनैव समासः जायते । यथा - द्वे अङ्गुली अस्य सः द्व्यङ्गुलिः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अङ्गुलिशब्दान्तस्य तत्पुरुषस्य सङ्ख्यादेः अव्ययादेश्च अच् प्रत्ययो भवति। द्वे अङ्गुली प्रमानम् अस्य द्व्यङ्गुलम्। त्र्यङ्गुलम्। तद्धितार्थ इति समासः। प्रमाणे लो द्विगोर् नित्यम् 6|2|12 इति मात्रचो लोपः। अव्ययादेः निर्गतम् अङ्गुलिभ्यः निरङ्गुलम्। अत्यङ्गुलम्। तत्प्रुषस्य इति किम्? पञ्चाङ्गुलिः। अत्यङ्गुलिः पुरुषः। तत्पुरुषाधिकारश्च द्वन्द्वाच्चुदषहान्तातिति यावत्।
`मात्रचो लोपः` इति। `प्रमाणे द्वयसच्` 5|2|37 इत्यादिना विहितस्य। `निरङ्गुलम्` इति। निरध्वमित्यनेन तुल्यमेतत्। `अत्यङ्गुलम्` इति। एतदप्यत्यध्वमित्यनेन तुल्यम्। `पञ्चाङ्गुलिः` इति बहुव्रीहिः॥
अङ्गुलिशब्दान्तस्येत्यादि। सर्वत्र समासान्तसम्बन्धे षष्ठी ॥
सिद्धान्तकौमुदी
संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य तत्पुरुषस्य समासान्तोऽच् स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलं दारु । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याऽव्ययादेः - तत्पुरुषस्येति । अलोन्त्यविधिं बाधित्वाप्रत्ययः॑परश्चे॑ति परत्वात्तत्पुरुषस्याऽङ्गुले॑रिति तु समासान्तापेक्षया अवयवषष्ठीत्याहुः । व्द्यङ्गुलमिति ।तद्धितार्थ॑इति समासः ।द्विगोर्नित्य॑मिति मात्रचो लोप इति वृत्तिकृत् । मनोरमायां तु द्वयसचो लुगिति स्थितम् ।अहग्र्रहणं द्वन्द्वर्थम् । द्वन्द्वार्थमिति ।अह्नो रात्रि॑रिति षष्ठीतत्पुरुषस्याऽसम्भवादिति भावः । नन्वहःशब्दस्याऽहस्तुल्यतायां, रात्रिशब्दस्य वा रात्रितुल्यतायां गौणत्वसम्भवादहश्चासौ रात्रिश्चेति कर्मधारयोऽस्त्विति चेन्न । मुक्यसम्भवे गौणग्रहणाऽयोगात् ।हेमन्तशिशिरावहोरात्रे चे॑त्यत्र द्वन्द्वे समासान्तदर्शनाच्च । अहोरात्र इति ।जातिरप्रणिना॑मित्येकवद्भावः ।स नपुंसक॑मित्येतद्बाधित्वा परत्वात्रात्राह्नाहाः॑इति पुस्त्वम् । एतेनैकवद्भावात् क्लीबतेति प्राचो ग्रन्थः परास्तः ।मासेन स्यादहोरत्रः॑ इत्यादिग्रन्थविरोधाच्च । सर्वरात्र इथि ।पूर्वकालैके॑ति समासः । पूर्वरात्र इति ।पूर्वापराधरोत्तर॑मित्येकदेशिसमासः । यदा तु रात्रिशब्दस्यैकदेसे लक्षणां स्वीकृत्य कर्मधारयोऽभ्युपगम्यते तदा पूर्वरात्रिरित्येव भवति । द्विरात्रमिति ।सङ्ख्यापूर्वं रात्रं क्लीब॑मिति वक्ष्यते । अह्नष्टखोरेव ।नस्त्द्धिते॑इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । एवकारस्त्वह्न एव टखयोरिति विपरीतनियमशङ्कानिरासार्थः ।आत्माध्वनौ खे॑इति प्रकृतिभावविधानेन तन्निरासे प्रतिपत्तिगौरवं स्यादिति भावः । टखोरेवेति किम् । अह्ना निर्बृत्तमाह्निकम् ।काला॑दित्यधिकारेतेन निर्वृत्त॑मिति ठञ् । टिलोपाऽभावात्अल्लोपोऽनः॑इत्यकारलोपः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽच् स्यात्। द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलम्। निर्गतमङ्गुल्यो निरङ्गुलम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.