Page loading... Please wait.
5|4|85 - उपसर्गादध्वनः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|85
SK 953
उपसर्गादध्वनः  
सूत्रच्छेदः
उपसर्गात् (पञ्चम्येकवचनम्) , अध्वनः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
उपसर्गात् अध्वनः अच्
सूत्रार्थः
उपसर्गात् विहितात् अध्वन् शब्दात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् समासे कश्चन उपसर्गः पूर्वपदरूपेण तथा च "अध्वन्" (मार्गः) इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।

यथा -

1. प्रगतम् अध्वानम् [प्रादयो क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया इति वार्त्तिकेन तत्पुरुषसमासः]
→ प्र + अध्वन् + अच् [वर्तमानसूत्रेण समासान्तः अच्-प्रत्ययः]
→ प्राध्वन् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]
→ प्राध्व् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ प्राध्व

प्रगतः अध्वानम् सः प्राध्वः रथः । The chariot that has crossed the road इत्याशयः ।

2. निष्क्रान्तम् अध्वनः [निरादयो गताद्यर्थे पञ्चम्या इति वार्त्तिकेन तत्पुरुषसमासः]
→ निर् + अध्वन् + अच् [वर्तमानसूत्रेण समासान्तः अच्-प्रत्ययः]
→ निरध्व् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ निरध्व ।

निष्क्रान्तः अध्वनः सः निरध्वः रथः । The chariot that has been taken out of the road इत्याशयः ।

यदि पूर्वपदम् उपसर्गसंज्ञकम् नास्ति, तर्हि अनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः न भवति । यथा - परमश्च असौ अध्वा सः परमाध्वा ।

स्मर्तव्यम् - अत्र सर्वसमासान्ताः प्रत्ययाः समाप्यन्ते । अस्मात् अग्रे विशिष्टसमासेषु समासान्तप्रत्ययविधानम् कृतम् अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
उपसर्गात् परो यो ऽध्वन्शब्दः तदन्तात् समासातच् प्रत्ययो भवति। प्रगतो ऽध्वानं प्राध्वोरथः। प्राध्वं शकटम्। निरध्वम्। प्रत्यध्वम्। उपसर्गातिति किम्? परमाध्वा। उत्तमध्वा।
`प्राध्वम्` इति। प्रादिसमामः। तत्र प्राध्वमिति `अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया` (वा।91) इति समासः। निष्क्रान्तमध्वन इति `निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या` (वा।95)`अत्यध्वम्` इति। प्राध्वमित्यनेन तुल्यमेतत्। उपसर्गश्चात्र न गत्युपलक्षणम्। कुत एतत्? क्रियायोगाभावात्॥
अध्वशब्दस्याक्रियावचनत्वातं प्रत्युपसर्गसंज्ञाभावादुप सर्गग्रहणं प्राद्यौपलक्षणम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥
उपसर्गादध्वनः - उपसर्गादध्वनः । उपसर्गात् परो योऽध्वन्शब्दस्तस्मादच् स्यादित्यर्थः । प्राध्वो रथ इति । "अत्यादयः" इति समासादच् । "नस्तद्धिते" इति टिलोपः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.