Page loading... Please wait.
5|4|81 - अन्ववतप्ताद्रहसः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|81
SK 949
अन्ववतप्ताद्रहसः   🔊
सूत्रच्छेदः
अनु्-अव-तप्तात् (पञ्चम्येकवचनम्) , रहसः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अनु-अव-तप्तात् रहसः अच्
सूत्रार्थः
यस्मिन् समासे पूर्वपदम् "अनु", "अव" उत "तप्त" एतेषु किञ्चन अस्ति, उत्तरपदम् च "रहस्" इति शब्दः वर्तते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
"अनु", "अव" तथा "तप्त" एते शब्दाः यस्मिन् समासे पूर्वपदरूपेण विद्यन्ते, तथा च "रहस्" (= अप्रकाश / secrecy / mystery) इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विधीयते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति । यथा -

1. अनुगतं रहः [कुगतिप्रादयः 2|2|18 इति तत्पुरुषसमासः]
→ अनु + रहस् + अच् [वर्तमानसूत्रेण अच्-प्रत्ययः]
→ अनुरहस

अत्र "अनुगतम् रहसा" / "अनुगतं रहः यस्मिन् सः" एतादृशानि भिन्नानि विग्रहवाक्यानि अपि भवितुम् अर्हन्ति ।

2. अवहीनम् रहः [ कुगतिप्रादयः 2|2|18 इति तत्पुरुषसमासः]
→ अव+ रहस् + अच् [वर्तमानसूत्रेण अच्-प्रत्ययः]
→ अवरहस

अत्र "अवहीनम् रहसा" / "अवहीनं रहः यस्मिन् सः" एतादृशानि भिन्नानि विग्रहवाक्यानि अपि भवितुम् अर्हन्ति ।

3. तप्तं च तद् रहः च् [विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् 2|1|57 इति कर्मधारयसमासः]
→ तप्त + रहस् + अच् [वर्तमानसूत्रेण अच्-प्रत्ययः]
→ तप्तरहस
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहस्शब्दः तदन्तात् समासादच् प्रत्ययः भवति। अनुरहसम्। अवरहसम्। तप्तरहसम्।
`अनुरहसम्` इति। रहःशब्दोऽयमप्रकाशे वत्र्तते। अनुगतं रहसः, अनुगतं रह इति वा प्रादिसमासः। अनुगतं रहोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिर्वा। `अवरहसम्` इति। अवहीनं रहसाऽवहीनं रह इति वा प्रादिसमासः। अवहीनं वा रहोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिः। तप्तञ्च तद्रहश्चेति `तप्तरहसम्` विशेषणसमासः। यदुत्पन्नं रहो लोते न केनचिदवगम्यते, तत्? तप्तरहसमित्युच्यते। तपतमिव तप्तम्, यथैव ह्रग्निना तप्तं न केनचिदवगम्यते, तथेदमिति॥
रहःशब्दोऽयमप्रकाशे वर्तते। अनुगतं रह इति। प्रादिसमासः, अनुगतं रहोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिर्वा। एवमवहीनं रहः, अवहीनं रहोऽस्मिन्नति अवरहसम्। तप्तं च तद्रहश्च तप्तरहस॥। अत्यन्तं रह इत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अनुरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥
अन्ववतप्ताद्रहसः - अन्ववतप्ताद्रहसः । अनु अव तप्त एतेषां समाहारद्वन्द्वः । एभ्यः परो यो रहश्शब्दस्तस्मादच्स्यादित्यर्थः । रहः-अप्रकाशप्रदेशः । अनुरहसमिति । अनुगतं रह इति विग्रहः । अवरहसमिति । अवहीनं रह इति । विग्रहः । उभयत्र प्रादिसमासः । तप्तरहसमिति । तप्तं रह इति विग्रहः । प्रतेरुरसः । सप्तम्यर्थे द्योतकतया वर्तत इति सप्तमीस्थम् । सप्तम्यर्थद्योतकात् प्रतेः परो य उरश्शब्दस्तस्मादच् स्यादित्यर्थः । उरसीति । अनेन यदुच्यते तदेव प्रत्युरसमित्यनेनोच्यत इत्यर्थः । सप्तम्यर्थद्योतकः प्रतिः । तस्य विभक्त्यर्थे विद्यमानस्यअव्ययं विभक्ती॑त्यादिनाऽव्ययीभाव इति भावः ।
अन्ववतप्ताद्रहसः - अन्वव । इहरहः ॑इत्यप्रकाशमुच्यते ।अनुगतमवहीनं च रहः॑इति प्रादिसमासः,अनुगतं रहोऽस्मिन्नि॑त्यादिबहुव्रीहिर्वा । प्तरहसमिति ।तप्तं च तद्रहश्चे॑ति विग्रहः । परेणानधिगम्यमित्यर्थः । इत्यतः प्रागिति ।प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकोक्तेरिति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.