Page loading... Please wait.
5|4|78 - ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|78
SK 946
ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः   🔊
सूत्रच्छेदः
ब्रह्म-हस्तिभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , वर्च्चसः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
ब्रह्म-हस्तिभ्याम् वर्चसः अच्
सूत्रार्थः
यस्य समासस्य पूर्वपदम् "ब्रह्मन्" उत" हस्तिन्" एतेषु कश्चन शब्दः अस्ति, तथा च उत्तरपदम् "वर्चस्" इति शब्दः अस्ति, तस्मात् "अच्" इति समासान्तः प्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् समासे "ब्रह्मन्" उत "हस्तिन्" एतेषु कश्चन शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तथा च "वर्चस्" (= तेजः, दीप्तिः, glow) इति शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् "अच्" इति प्रत्ययः समासस्य अन्ते विधीयते । यथा -

1. ब्रह्मणः वर्चः [षष्ठी 2|2|8 इति तत्पुरुषसमासः]
= ब्रह्मन् + वर्चस् + अच् [वर्तमानसूत्रेण "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः]
→ ब्रह्म + वर्चस् + अ [पूर्वपदस्य नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इति नकारलोपः]
→ ब्रह्मवर्चस
ब्रह्मणः वर्चः ब्रह्मवर्चसम् ।

2. हस्तिनः वर्चः [षष्ठी 2|2|8 इति तत्पुरुषसमासः]
= हस्तिन् + वर्चस् + अच् [वर्तमानसूत्रेण "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः]
→हस्ति + वर्चस् + अ [पूर्वपदस्य नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इति नकारलोपः]
→ हस्तिवर्चस
हस्तिनः वर्चः हस्तिवर्चसम् ।

अत्र एकं वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - पल्य-राजशब्दाभ्याम् च इति वक्तव्यम् । यस्मिन् समासे "पल्य" तथा "राजन्" एतौ शब्दौ पूर्वपदरूपेण विद्येते, तथा च "वर्चस्" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् शब्दात् अपि अच्-प्रत्ययः भवति । यथा - पल्यस्य वर्चः पल्यवर्चसम् । राज्ञः वर्चः राजवर्चसम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस् तदन्तात् समासादच् प्रत्ययो भवति। ब्रह्मवर्चसम्। हस्तिवर्चसम्। पल्यराजभ्यां च इति वक्तव्यम्। पल्यवर्चसम्। राजवर्चसम्।
`ब्राहृवर्चसम्, हस्तिवर्चसम्` इति। षष्ठीसमासौ। वर्चःशब्दोऽयं दीप्तिवचनः। `पल्यराजशब्दाभ्याञ्चेति वक्तव्यम्` [`पल्यराजभ्याम्--काशिका] (इति)। पल्यशब्दाद्राजशब्दाच्च परो यो वर्चस्शब्दस्तस्माच्चाज्भवतीत्येवमर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याख्यानं चास्य पूर्वमेव योगविभागमाश्रित्य कत्र्तव्यम्॥
वर्चःउदीप्तिः। उदाहरणेषु षष्ठीसमासः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अच्स्यात् । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ ।पल्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ पल्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ॥
ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः - ब्राहृ । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — अच्स्यादिति । ब्राहृवर्चसमिति । ब्राहृणो वर्च इति विग्रहः । हस्तिवर्चसमिति । हस्तिनो वर्च इति विग्रहः ।पल्यराजभ्यामिति । आभ्यां परो यो वर्चश्शब्दस्मादपि अजिति वक्तव्यमित्यर्थः । पल्यवर्चसमिति । पलं मांसं, तदर्हति पल्यः । मांसभोजीत्यर्थः । तस्य वर्च इति विग्रहः । राजवर्चसमिति । राज्ञां वर्च इति विग्रहः ।
ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः - ब्राहृवर्चसमिति । षष्ठीतत्पुरुषः । एवं हस्तिवर्चसमपि । पल्यराजभ्यां चेतिवक्तव्यम् । पल्येति । पलं मांसमर्हती॑ति पल्यो मांसभोजी, तदीयं वर्चः — पल्यवर्चसम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः (2355) (उपसंख्यानभाष्यम्) पल्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम्। पल्यवर्चसम्, राजवर्चसम्।।