Page loading... Please wait.
5|4|75 - अच्‌ प्रत्यन्ववपूर्वात्‌ सामलोम्नः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|75
SK 943
अच्‌ प्रत्यन्ववपूर्वात्‌ सामलोम्नः   🔊
सूत्रच्छेदः
अच् (प्रथमैकवचनम्) , प्रति-अनु-अव-पूर्वात् (पञ्चम्येकवचनम्) , साम-लोम्नः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
प्रति-अनु-अव-पूर्वात् साम-लोम्नः अच्
सूत्रार्थः
यस्य समस्तपदस्य पूर्वपदम् "प्रति", "अनु", "अव" एतेषु किञ्चन अस्ति, तथा च उत्तरपदं "सामन्" उत "लोमन्" एतेषु किञ्चन अस्ति तस्य विषये "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
अनेन सूत्रेण "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः विधीयते । "प्रति + सामन्", "अनु + सामन्", "अव + सामन्" तथा च "प्रति + लोमन्", "अनु + लोमन्", "अव + लोमन्" एतेषां षण्णाम् विषये अयम् अच्-प्रत्ययः अत्र उक्तः अस्ति । क्रमेण पश्यामः -

1. प्रतिगतम् साम / प्रतिगतम् साम अस्य / साम प्रति (एतादृशम् भिन्नाः समासाः भवितुम् अर्हन्ति इत्याशयः)
= प्रति + सामन् + अच्
→ प्रतिसाम [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
एवमेव -
2. अनुगतम् साम = अनु + सामन् + अच् → अनुसाम ।
3. अवगतम् साम = अव + सामन् + अच् → अवसाम ।
4. प्रतिगतम् लोम = प्रति + लोमन् + अच् → प्रतिलोम ।
5. अनुगतम् लोम = अनु + सामन् + अच् → अनुलोम ।
6. अवगतम् लोम = अव + लोमन् + अच् → अवलोम ।

अनेन प्रकारेण एते षट् शब्दाः अत्र सिद्ध्यन्ति ।

अत्र एकम् श्लोकवार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृतः । गोदावर्याश्च नद्याश्च सङ्ख्याया उत्तरे यदि ॥
अस्य अर्थः अयम् - "कृष्ण + भूमि", "उदक् + भूमि", "पाण्डु + भूमि" एते समासाः तथा च यस्मिन् समासे पूर्वपदम् सङ्ख्याशब्दः अस्ति, उत्तरपदं च "भूमि", "नदी", "गोदावरी" एतेषु कश्चन शब्दः अस्ति, तेषाम् सर्वेषां समासानां विषये "अच्" प्रत्ययः भवति । यथा -
1. कृष्णा भूमिः यस्मिन् सः = कृष्णा + भूमि + अच् → कृष्णभूमः देशः ।
2. उदीची भूमिः यस्मिन् सः = उदक् + भूमि + अच् → उदग्भूमः देशः । The country of the northern land.
3. पाण्डुः भूमिः यस्मिन् सः = पाण्डु + भूमि + अच् → पाण्डुभूमः देशः ।
4. पञ्चानां भूमीनां समाहारः = पञ्चन् + भूमि + अच् → पञ्चभूमः ।
5. पञ्चानां नदीनां समाहारः = पञ्चन् + नदी + अच् → पञ्चनदः ।
6. पञ्चानां गोदावरीणां समाहारः = पञ्चन् + गोदावरी + अच् → पञ्चगोदावरः ।

विशेषः - वस्तुतः केचन अन्ये समासाः अपि अत्र अच्-प्रत्ययं प्राप्तुम् अर्हन्ति । यथा -
अ) पद्मम् नाभौ यस्यः सः = पद्म + नाभि + अच् → पद्मनाभः ।
आ) ऊर्णा नाभौ यस्य सः = ऊर्णा + नाभि + अच् → ऊर्णनाभः ।
एतेषाम् सिद्ध्यर्थम् अस्य सूत्रस्य योगविभागं कृत्वा "अच्" इत्येव भिन्नम् सूत्रम् निर्मायते, तस्य साहाय्येन च एतेषाम् साधुत्वम् प्रतिपाद्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
प्रति अनु अव इत्येवं पूर्वात् सामान्तात् लोमान्तात् च समासादच् प्रत्ययो भवति। प्रतिसामम्। अनुसामम्। अवसामम्। प्रतिलोमम्। अनुलोमम्। अवलोमम्। कृश्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृतः। गोदावर्याश्च नद्याश्च सङ्ख्याया उत्तरे यदि। कृष्णभूमः। पाण्डुभूमः। उदग्भूमः। पञ्चनदम्। पञ्चगोदावरम्। नदीभिश्च इति अव्ययीभावः। भूमेरपि सङ्ख्यापूर्वायाः अच् प्रत्यय इष्यते द्विभूमः प्रासादः। त्रिभूमः। दशभूमकं सुत्रम् अन्यत्र अपि च दृश्यते पद्मनाभः। ऊर्णनाभः। दीर्घरात्रः। समरात्रः। अरात्रः। तदेतत् सर्वम् इह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति।
`प्रतिसामम्` इति। प्रतिगतं साम प्रतिसामम्। प्रादिसमासः। प्रतिगतं वा सामास्येति बहुव्रीहिः। गतशब्दो गतार्थत्वाद्वृत्तौ न प्रयुज्यते। अथ वा--साम प्रतीति यथार्थे `अव्ययं विभक्ति` 2|1|6 इत्यादिनाव्ययीभावः। अनुगतं सामानेनेति बहुव्रीहिर्वा। `अवसामम्` इति। पूर्वेण तुल्यम्। `अनुलोमम्` इत्यादौ पूर्वेण तुल्यम्। `वलोमम्` इत्यादि पूर्ववतप्रादिसमासादयो वेदितव्याः। `कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वायाः` इति। कृष्णोदक्पाण्डुशब्दाः पूर्वे यस्या भूमेस्तस्या अच्प्रत्ययः स्मृतः। कृष्णा भूमिरस्मिन्? देशे कृष्णभूमो देशः। उदीची भूमिरस्मिन्? देश उदग्भूमः। पाण्डुर्मूमिरस्मिन्? पाण्डुभूमः। गोदावय्र्याश्च नद्याश्चाच्प्रत्ययः स्मृतः ते चेन्नदगोदवर्यौ संख्याया उत्तरे भवतः। पञ्चानां गोदावरीणां समाहारः; `नदीभिश्च` 2|1|19 इति समाहारेऽव्ययीभावः--पञ्चगोदावरम्, पञ्चनदम्। `भूमेरपि` इत्यादि। न केवलं नदीगीदावरीभ्याम्, अपि तु भूमेरपि संख्यापूर्वाया इष्यते। `द्विभूमः` इत्यादौ सर्वत्र बहुव्रीहिः। `तत्` इत्यादि। एतत्? कृष्णभूमाद्यपि योगविभागं कृत्वाऽ‌ऽचार्याः साधयन्ति॥
प्रतिसाममित्यादौ प्रादिसमासः, बहुव्रीहिः, अव्ययीभावश्च यथासम्भवं वेदितव्याः। कृष्णोदक्पाण्कडुर्वाया इति। कृष्णादिशब्दाः पूर्वे यस्यास्तस्या भूमेरच् प्रत्ययः स्मृतः। कृष्णा भूमिरस्मिन् कृष्णभूमो देशः, उदीची भूमिरस्मिन्नुदग्भूमो देशः। कः पुनस्सौ पृथिव्या दक्षिणसीमा? भूमिशब्दो वा तद्विशेषे सस्वसंपन्ने द्रष्टव्यः। यस्य दक्षिणतः खिलः संदेश उदम्भूम। गोदावर्याश्च नद्याश्चाच् प्रत्ययः। समृतः, ते नदि संख्या॥। उतरे भवतः---पञ्चगोदावरम्, पञ्चनदम्। ठ्नदीभिश्चऽ इति समाहारेऽव्ययीभावः। पद्मनाभ इति। पद्माकारो नाभिरस्येति प्रथमान्तर्योर्वहुव्रीहिः। पद्मं नाभावस्येति विग्रहे गड्वादिपु दर्शनात्सप्तम्याः परनिपातः ऊर्णनाभ इति। ठ्ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्वहुलम्ऽ इत्यूर्णशब्दस्य ह्रस्वः। तदेतदिति। कृष्णभूमादिकम्। ओगविभागेनेति। अत एव प्राक् प्रत्ययनिर्द्देशः कृतः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतत्पूर्वात्सामलोमान्तात्समासादच् स्यात् । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ॥ ।कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते (वार्तिकम्) ॥ कृष्णभूमः । उदग्भूमः । पाण्डुभूमः । द्विभूमः प्रासादः ॥ ।संख्याया नदीगोदावरीभ्यां च (वार्तिकम्) ॥ पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् । अजिति योगविभागादन्यत्रापि । पद्मनाभः ॥
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः - अच्प्रत्ययन्वव । एतत्पूर्वादिति । प्रति-अनु-अव-एतत्पूर्वकादित्यर्थः । प्रतिसाममिति । प्रतिगतं सामेति विग्रहः । अच् । "नस्तद्धिते" इति । टिलोपः । अनुसाममिति । अनुगतं सामेति विग्रहः । अच् । टिलोपः । अवसाममिति । अवकृष्टं सामेति विग्रहः । अच् । टिलोपः । प्रतिलोममिति । प्रतिगतं लोमेति विग्रहः । अनुलोममिति । अनुगतं लोमेति विग्रहः । अवलोममिति । अवगतं लोमेति विग्रहः । सर्वात्राऽच्, टिलोपः । कृष्णोदगिति । नेदं वार्तिकं । किं त्वच्प्रत्येत्यत्र अजिति योगविबागमूलाभियुक्तोक्तिरेषा । कृष्णेति । कृष्णा भूमिर्यस्य, उदीची भूमिर्यस्य, पाण्डुर्भूमिर्यस्य, द्वे भूमी यस्य, तिरुआओ भूमयो यस्येति च विग्रहः । प्रासादः सर्वत्र विशेष्यः । सङ्ख्याया इति । इदमप्यजिति योगविभागमूलकमेव । सङ्ख्यायाः परो यो नदीशब्दो, गोदावरीशब्दश्च ताभ्यामजिष्यत इत्यर्थः । पञ्चनदमिति । पञ्चानां नदीनां समाहार इति विग्रहः । सप्तगोदावरमिति । सप्तानां गोदावरीणां समाहार इति विग्रहः ।नदीभिश्चे॑त्यव्ययीभावः । अचियस्येति चे॑ति लोपः ।नाव्ययीभावा॑दित्यम् । अन्यत्रापीति ।अ॑जिति सेषः । पद्मनाभ इति । पद्मं नाभौ यस्येति विग्रहः । वस्तुतस्तु यागविभागस्य भाष्येऽदर्शनात्पृषोदरादित्वमेवोचितम् ।
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः - प्रतिसाममिति । अव्ययीभावः, प्रादिसमासो, बहुव्रीहिर्वा । एवमनुसामादवप्यूह्रम् । कृष्णोदगिति ।अ॑जिति योगविभागेन गतार्थमिदम् । एवमुत्तरवार्तिकमपि ।कृष्णभूम॑इत्यादयौ बहुव्रीहयः । पद्मनाभ इति ।पद्मं नाभा वस्ये॑ति विग्रहः । गड्वादित्वात्सप्तम्यन्तस्य परनिपातः ।पदमाकारा नाभिरस्ये॑ति वा । एवमूर्णनाबोऽपि ज्ञेयः । तत्र तुङ्यापोः संज्ञाछन्दसो॑रिति ह्यस्वो विशेषः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.