Page loading... Please wait.
5|4|72 - पथो विभाषा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|72
SK 957
पथो विभाषा   🔊
सूत्रच्छेदः
पथः (पञ्चमीबहुवचनम्) , विभाषा (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
न  5|4|69 (अव्ययम्) , तत्पुरुषात्  5|4|71 (पञ्चम्येकवचनम्) , नञः  5|4|71 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
नञः तत्पुरुषात् पथः विभाषा समासान्ताः
सूत्रार्थः
"पथिन्" इति शब्दः यस्य उत्तरपदे विद्यते तस्मात् नञ्-तत्पुरुषशब्दात् समासान्तप्रत्ययाः विकल्पेन भवन्ति ।
अस्मिन् अधिकारे पाठिताः समासान्तप्रत्ययाः नञ्-तत्पुरुषशब्दानां विषये नञस्तत्पुरुषात्‌ 5|4|71 इत्यनेन सूत्रेण निषिध्यन्ते । परन्तु यदि पथिन्-शब्दस्य विषये नञ्-तत्पुरुषसमासः विधीयते, तर्हि एते प्रत्ययाः वर्तमानसूत्रेण विभाषा (= विकल्पेन) भवितुम् अर्हन्ति ।

यथा - "न पन्थाः" इत्यस्मिन् अर्थे "अ + पथिन्" इति नञ्-तत्पुरुष-समासे प्राप्ते प्रक्रियायाम् ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे 5|4|74 इत्यनेन "अ" इति प्रत्ययः भवति । अयम् प्रत्ययः प्रारम्भे नञस्तत्पुरुषात्‌ 5|4|71 इत्यनेन सूत्रेण निषिध्यन्ते, परन्तु वर्तमानसूत्रेण अयम् निषेधः विकल्प्यते, अतः पक्षे "अ" प्रत्ययः भवत्येव । यथा -
1. [अ-प्रत्ययस्य निषेधपक्षः = ] न पन्थाः = अ + पथिन् → अपथिन् ।
2. [अ-प्रत्ययस्य प्रयोगपक्षः =] न पन्थाः = अ + पथिन् + अ → अपथ । नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः ।

अतः - न पन्थाः = अपन्थाः अपथम् वा । (अत्र निर्मितः "अपथ" शब्दः अपथं नपुंसकम् 2|4|30 इत्यनेन नपुँसकलिङ्गे एव विधीयते ।

स्मर्तव्यम् -
1. पूर्वसूत्रेण उक्तः विधिः अनेन सूत्रेण विकल्प्यते, अतः इयम् "प्राप्तविभाषा" अस्ति । अस्मिन् विषये न वेति विभाषा 1|1|44 इत्यत्र विस्तारेण उक्तम् अस्ति ।
2. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "विभाषा" इति शब्दः "न" इत्यस्य विकल्पं कारयति । इत्युक्ते, पूर्वसूत्रेण उक्तः निषेधः वर्तमानसूत्रेण विकल्प्यते । समासान्तप्रत्ययाः पक्षे भवितुम् अर्हति इत्याशयः ।
3. नञ्-बहुव्रीहिसमासस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा, "न विद्यते पन्थाः अस्मिन् देशे" इत्यत्र नञ्-बहुव्रीहिसमासे कृते "अ + पथिन्" इति स्थिते अत्र तु ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे 5|4|74 इत्यनेन "अ" प्रत्ययः नित्यमेव भवति ।अ + पथिन् + अ = अपथ । यथा -
न विद्यते पन्थाः अस्मिन् देशे सः अपथः देशः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
नञः परो यः पथिन्शब्दः, तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्तो विभाषा न भवति। पुर्वेण नित्यः प्रतिसेधः प्राप्तो विकल्प्यते। अपथम्, अपन्थाः।
अपथम्` इत्यत्र पूर्ववदकारः। `अपथं नपुंसकम्` 2|4|30 इति नपुंसकलिङ्गता॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
नञ्पूर्वात्पथो वा समासान्तः । अपथम् । अपन्थाः । तत्पुरुषादित्येव । अपथो देशः । अपथं वर्तते ॥। इति सर्वसमासान्तप्रकरणम्‌ ।
पथो विभाषा - पथो विभाषा । पथ इति । पथिन्शब्दादित्यर्थः । अपथिमिति । न पन्था इति विग्रहे नञ्तत्पुरुषः ।॒ऋक्पूः॑ इत्यप्रत्यये सति "नस्तद्धिते" इति टिलोपः ।पथः सङ्ख्याव्ययादे॑रिति नपुंसकत्वम् । अपन्था इति । अप्रत्ययाऽभावे रूपम् । तत्पुरुषादित्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । अपथो देश इति । अविद्यमानः पन्था यस्येति विग्रहः । बहुव्रीहित्वात्ऋक्पू॑रित्यप्रत्ययस्य न पाक्षिकोऽपि निषेधः ।*****इति बालमनोरमायाम् समासान्तप्रकरणम् ।***** अथ समासाश्रयविधिः । — — — — — — — —
पथो विभाषा - अपथं वर्तत इति । अर्थाऽभावेऽव्ययीभाव ।इति सकलसमाससाधारणाः समासान्ताः ।इति तत्त्वबोधिन्यां समासान्तप्रकरणम्॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.