Page loading... Please wait.
5|4|70 - किमः क्षेपे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|70
SK 955
किमः क्षेपे   🔊
सूत्रच्छेदः
किमः (पञ्चम्येकवचनम्) , क्षेपे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
न  5|4|69 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
किमः क्षेपे समासान्ताः न
सूत्रार्थः
यस्मिन् समासे "किम्" इति शब्दः निन्दाम् प्रदर्शयितुम् प्रयुज्यते, तस्मिन् समासे समासान्तप्रत्ययाः न भवन्ति ।
किं क्षेपे 2|1|64 इत्यनेन सूत्रेण क्षेप (= निन्दा) अस्मिन् अर्थे किम् इति शब्दः सुबन्तेन सह समस्यते । अस्मिन् समासे समासान्तप्रत्ययाः न भवन्ति - इति वर्तमानसूत्रस्य अर्थः ।

यथा - "कुत्सितः राजा" (hated king / bad king) इत्यत्र किं क्षेपे 2|1|64 इत्यनेन "किम् + राजन्" इति स्थिते वस्तुतः राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ 5|4|91 इत्यनेन टच्-प्रत्ययः भवितुम् अर्हति, परन्तु वर्तमानसूत्रेण सः निषिध्यते । अतः अत्र "किंराजन्" इत्येव प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । कुत्सितः राजा = किंराजा ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
क्षेपे यः किंशब्दः ततः परस्य समासान्तो न भवति। किंराजा यो न रक्षति। किंसखा यो ऽभिद्रुह्यति। किंगौर्यो न वहति। किं क्षेपे 2|1|64 इति समासः। क्षेपे इति किम्? कस्य राजा किंराजः। किं सखः। किंगवः।
`किंराजा` इति। निन्दितो राजेति विगृह्र `किं क्षेपे` 2|1|63 इति समासः। किंराज इत्यत्र प्रश्ने किंशब्दः, न क्षेपे, षष्ठीसमासः। ननु `लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्` (व्या।प।3) इति प्रतिपदोक्तो यः किमः समासः `किं क्षेपे` 2|1|64 इत्यनेन विहितः स एव ग्रहीष्यत इति क्षेपग्रहणमनर्थकम्? एवं तर्हि क्षेपग्रहणेनै तदेव ज्ञापयति--इयं परिभाषा नावतिष्ठत इति। तेन बहुव्रीहावपि प्रतिषेधः सिद्धो भवति--निन्दिता धूरस्य किन्धुरं शकटम्, निर्धरं शकटमिति॥
किराजेति। ठ्किं क्षेपेऽ इति समासः। कस्य राजा किराज इति। प्रश्नेऽत्र किंशब्दः। ठ्क्षेपेऽ इति शक्यमाकर्तुम्, कस्मादत्र न भवति--लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणमिति? कश्टिदाह--क्षेपग्रहणेनैज्ज्ञापयति--इयमिह परिभाषा नापतिष्ठत इति, तेन निन्दिता धूरस्य शकटस्य किंधूः शटकमिति बहुव्रीहावपि प्रतिषेधः सिद्धो भवतीति। तद्भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम्। तस्माद्विस्पष्टार्थं क्षेपग्रहणम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परं यत्तदन्तात्समासान्ताः न स्युः । कुत्सितो राजा किंराजा । किंसखा । किंगौः । क्षेपे किम् । किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
किमः क्षेपे - किमः क्षेपे । क्षेपग्रहणमिह शक्यमवक्तुं, प्रतिपदोक्तपरिभाषयाकिं क्षेपे॑ इति विहितसमासस्यैव ग्रहणात् । किंराज इत्यादि । किमत्र प्रश्ने षष्ठीसमासः, कर्मधारयो वा ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
किमः क्षेपे (2347) (क्षेपेग्रहणानर्थक्यबोधकभाष्यम्) क्षेप इति किमर्थम्? कस्य राजा किंराजः।। क्षेप इति शक्यमकर्तुम्। कस्मान्न भवति ‐ कस्य राजा किंराज इति? लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति।।