Page loading... Please wait.
5|4|62 - निष्कुलान्निष्कोषणे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|62
SK 2133
निष्कुलान्निष्कोषणे   🔊
सूत्रच्छेदः
निष्कुलात् (पञ्चम्येकवचनम्) , निष्कोषणे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
डाच्  5|4|57 (प्रथमैकवचनम्) , कृञः  5|4|58 (पञ्चमीबहुवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
निष्कुलात् निष्कोषणे कृञः डाच्
सूत्रार्थः
"कृ" धातोः योगे प्रयुक्तात् "निष्कुल" शब्दात् निष्कोषणे गम्यमाने डाच्-प्रत्ययः स्वार्थे विधीयते ।
"निष्कोषणम्" इत्युक्ते "अन्तरवयवानाम् बहिः निष्कासनम्" (To pull the internal organs out by killing someone) । अस्याः क्रियायाः निर्देशार्थम् "निष्कुलम्" इति शब्दः अपि प्रयुज्यते । अयमेव शब्दः यदा "कृ" धातोः योगेन प्रयुज्यते, तदा तस्मात् वर्तमानसूत्रेण "डाच्" प्रत्ययः भवति । यथा -

निष्कुलम् करोति इत्येव = निष्कुला करोति ।प्रक्रिया इयम् -

निष्कुल + डाच्
→ निष्कुल + आ [इत्संज्ञालोपः]
→ निष्कुल् + आ [टेः 6|4|143 इति टिलोपः[
→ निष्कुला ।

"निष्कुल" शब्दः यत्र अन्येषु अर्थेषु प्रयुज्यते (यथा - कुलस्य नाशः इति) तत्र तु वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - "महाभारतयुद्धेन कौरवाः निष्कुलाः कृताः" - इत्यत्र वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः नैव क्रियते ।

विशेषः -
1. डाच्-प्रत्ययान्तशब्दानाम् ऊर्यादिच्विडाचश्च 1|4|61 इत्यनेन "निपात" तथा "गति" द्वेऽपि संज्ञे भवतः । अस्य प्रयोजनानि एतानि -
अ) निपातसंज्ञायाः कारणात् स्वरादिनिपातमव्ययम् 1|1|37 इत्यनेन एतेषाम् अव्ययसंज्ञा अपि भवति । इत्युक्ते, सर्वे डाच्-प्रत्ययान्तशब्दाः "अव्यय"संज्ञकाः अपि सन्ति ।
आ) डाच्-प्रत्ययान्तशब्दाः यदा कृदन्तशब्दानां योगे प्रयुज्यन्ते, तदा "गतिसंज्ञा"कारणात् कुगतिप्रादयः 2|2|18 इत्यनेन तेषाम् कृदन्तशब्देन सह नित्यं तत्पुरुषसमासः भवति । यथा - "निष्कुलाकृतः, निष्कुलाकृत्य - आदयः शब्दाः समस्तपदेन जायन्ते । अतः एतेषाम् उच्चारणसमये द्वयोर्मध्ये विरामः न ग्रहीतव्यः । तिङन्तैः सह योगे तु एतादृशम् समस्तपदम् न भवति, अतः तत्र "निष्कुला करोति" एतादृशम् शब्दद्वयमेव लेखनीयम् ।
इ) गतिसंज्ञकाः शब्दाः ते प्राग्धातोः 1|4|80 इत्यनेन धातोः पूर्वम् एव प्रयोक्तव्याः । अतः "निष्कुला करोतिः इत्येव वक्तव्यम्, न हि "निष्कुलम् करोति" इति ।

2. इदम् सूत्रम् समर्थानाम् प्रथमात् वा 4|1|82 अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टायाम् महाविभाषायाम् पाठितम् अस्ति, अतः अनेन सूत्रेण उक्तः "डाच्" प्रत्ययः विकल्पेनैव विधीयते । इत्युक्ते, पक्षे वाक्यस्य अपि प्रयोगः भवति । यथा - "निष्कुलं करोति " इति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कृञः इत्येव। निष्कुलशब्दात् निष्कोषने वर्तमानात् कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति। निष्कोषणम् अन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनम्। निष्कुलाकरोति पशून्। निष्कुष्णाति इत्यर्थः। निष्कोषणे इति किम्? निष्कुलान् करोति शत्रून्।
`निकुष्लान्? करोति` इति। निर्दिष्टं कुलं यस्येति स निष्कुलः। कुलशब्दोऽत्र बन्धुषु वत्र्तते॥ `आराध्यचित्तानुवत्र्तनम्` इति। स्वाम्यादेरनभिमतानुष्ठानेनाभिमताननुष्ठानेन वा चित्तस्य पीडनं दुःखम्=प्रातिलोम्यम्। तदपि प्राणिधर्म एव॥
निष्कुलाकरोतीति। निष्कोशितं कुलमन्तरवयवानामस्मादिति बहुव्रीहौ डाच् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
निष्कुलाकरोति दाडिमम् । निर्गतं कुलमन्तरवयवानां समूहो यस्मादिति बहुव्रीहेर्डाच् ॥
निष्कुलान्निष्कोषणे - निष्कुलान्निष्कोषणे ।डा॑जिति शेषः । निष्कोषणम् — अन्तर्गतावयवानां बहिःकरणम् । निष्कुलाकरोति दाडिममिति । निर्गतं कुलं यस्मादिति बहुव्रीहिः । कुलशब्दश्च अन्तरवयवसमूहे वर्तते । तदाह — निर्गतमित्यादि ।
निष्कुलान्निष्कोषणे - निष्कुलात् । निष्कोषणमन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनम् । निष्कोषणे किम् । निष्कुलं करोति शत्रुम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.