Page loading... Please wait.
5|4|33 - कालाच्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|33
SK 2101
कालाच्च   🔊
सूत्रच्छेदः
कालात् (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
कन्  5|4|29 (प्रथमैकवचनम्) , वर्णे  5|4|31 (सप्तम्येकवचनम्) , अनित्ये  5|4|31 (सप्तम्येकवचनम्) , रक्ते  5|4|32 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अनित्ये वर्णे रक्ते च कालात् कन्
सूत्रार्थः
"काल" शब्दात् "अनित्यः वर्णः" तथा "रक्तः" एतयोः सन्दर्भयोः स्वार्थे कन्-प्रत्ययः भवति ।
"काल" इति कृष्णवर्णस्य अन्यत् नाम । (The word काल here refers to "black color" and not the "time") । अस्मात् शब्दात्" अनित्यः वर्णः" तथा "रक्तः" एतयोः सन्दर्भयोः स्वार्थे कन्-प्रत्ययः भवति । क्रमेण पश्यामः -

1. यदि कस्यचन पदार्थस्य वर्णः मूलरूपेण कालः नास्ति, परन्तु प्रकृतिवशात् सः पदार्थः कञ्चित् समयम् यावत् कालवर्णस्य भासते, तर्हि तादृशस्य पदार्थस्य वर्णस्य निर्देशार्थम् "काल" शब्दात् स्वार्थे कन्-प्रत्ययः भवति । यथा - अनित्यः कालः वर्णः स एव कालकः । An entity that is not always black in color, but turns black for some time, is described by the word कालक ।
यथा - लज्जया तस्य मुखम् कालकम् सञ्जातम् । His face turned black due to shame.

2. "रक्त" इत्युक्ते वर्णेन लिप्तम् (colored). । यत्र किञ्चन वस्तु मूलरूपेण कालवर्णस्य नास्ति परन्तु रक्तेन तस्य वर्णपरिवर्तनं कृत्वा कालवर्णः विधीयते, तत्र तादृशस्य वर्णस्य निर्देशार्थम् कालशब्दात् स्वार्थे कन्-प्रत्ययः भवति ।
यथा - कालेन रक्तम् कम्बलम् तत् कालकम् कम्बलम् ।

स्त्रीप्रत्ययान्तात् "काली" शब्दात् अपि स्वार्थे कन्-प्रत्ययः अनेन सूत्रेण भवितुम् अर्हति । यथा -

वर्णेन रक्ता काली शाटिका
= काली + कन् + टाप् [अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप्]
→ कालिक + आ [केऽणः 7|4|13 इति ह्रस्वादेशः]
→ कालिका [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः]

स्मर्तव्यम् - समर्थानां प्रथमाद्वा 4|1|82 इत्यनया महाविभाषया अत्र प्रत्ययः विकल्प्यते, अतः "कालम् मुखम्" इति प्रयोगः अपि साधु ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
वर्ने च अनित्ये 5|4|31, रक्ते 5|4|32 इति द्वयम् अप्यनुवर्तते। कालशब्दातनित्ये वर्तमानात् रक्ते च कन्प्रत्ययो भवति। कालकं मुखं वैलक्ष्येण। रक्ते कालकः पटः। कालिका शाटी।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
द्वयमप्यनुवर्तत इति। द्वयस्यापि स्वरितत्वात्, न त्वनन्तरं ठ्रक्तेऽ इत्येतदेवेत्यपिशब्दार्थः। वैलक्ष्येणेति। विलक्षस्य भावो वैलक्ष्यमुलज्जा। कालकः पट इति। नील्यादिना कालतामापादित इत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वर्णे चानित्ये (कौमुदी-2099) रक्ते (कौमुदी-2100) इति द्वयमनुवर्तते । कालकं मुखं वैलक्ष्येण । कालकः पटः । कालिका शाटी ॥
कालाच्च - कालाच्च । द्व्यमनुवर्तत इति । अनित्ये वर्णे रक्ते च वर्तमानात्स्वार्थे कन्निति फलितम् । अनित्ये वर्णे उदाहरति — कालकं मुखं वैलक्ष्येणेति । लज्जाऽसूयादिनेत्यर्थः । रक्ते उदाहरति — कालकः पट इति ।नील्यादिने॑ति शेषः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.