Page loading... Please wait.
5|4|15 - अणिनुणः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|15
SK 3219
अणिनुणः   🔊
सूत्रच्छेदः
अण् (प्रथमैकवचनम्) , इनुणः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
इनुणः अण्
सूत्रार्थः
"इनुण्" प्रत्ययान्तशब्दात् स्वार्थे अण्-प्रत्ययः विधीयते ।
"इनुण्" इति कश्चन कृत्-प्रत्ययः । अभिविधौ भाव इनुण् 3|3|44 इत्यनेन अभिविधौ (= सर्वतः व्याप्तिः, inclusion from all directions) गम्यमाने धातोः भावे "इनुण्" इति प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन् प्रत्यये परे नित्यम् स्वार्थे "अण्" इति प्रत्ययः भवति ।

यथा -
1. सर्वतः सङ्कूटनम् (सर्वतः दाहः, To burn from all sides)
= सम् + कूट् + इनुण् + अण् [ अभिविधौ भाव इनुण् 3|3|44 इति इनुण् । वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे अण्]
→ सम् + कूट् + इन् + अ [इत्संज्ञालोपः । नकारोत्तरः अकारः उच्चारणार्थः, तस्यापि लोपः भवति]
→ सम्कूटिन् + अ
→ साम्कूटिन् + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ साम्कूटिन [नस्तद्धिते 6|4|144 इत्यनेन टिलोपे प्राप्ते इनण्यनपत्ये 6|4|164 इति प्रकृतिभावः]
→ सांकूटिन [मोऽनुस्वारः 8|3|23 इति अनुस्वारः]
→ सांकूटिन, साङ्कूटिन [वा पदान्तस्य 8|4|59 इति वैकल्पिकः परसवर्णः]

सर्वतः सङ्कूटनम् तत् सांकूटिनम् साङ्कूटिनम् वा । The act of burning from all sides इत्याशयः ।

2. सर्वतः रवणम् (To shout from all sides)
= सम् + रु + इनुण् + अण् [ अभिविधौ भाव इनुण् 3|3|44 इति इनुण् । वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे अण्]
→ सम् + रौ + इन् + अ [अचो ञ्णिति 7|2|115 इति वृद्धिः]
→ सम् + राविन् + अ [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति आवादेशः]
→ साम् + राविन् + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ साम्राविन [नस्तद्धिते 6|4|144 इत्यनेन टिलोपे प्राप्ते इनण्यनपत्ये 6|4|164 इति प्रकृतिभावः]
→ सांराविन [मोऽनुस्वारः 8|3|23 इति अनुस्वारः]
→ सांराविण [अट्कुप्वाङ्नुमव्यवायेऽपि 8|4|2 इति णत्वम्]

सर्वतः रणवम् तत् सांराविणम् । The act of yelling from all sides इत्याशयः ।

ज्ञातव्यम् - यद्यपि इदम् सूत्रम् समर्थानाम् प्रथमात् वा 4|1|82 इत्यत्र निर्दिष्टायाम् महाविभाषायाम् पाठितम् अस्ति, तथापि अत्र विकल्पः न विधीयते । भाष्ये अस्मिन् सन्दर्भे उच्यते - "आमादयः प्राङ्मयटः नित्याः" । इत्युक्ते, किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5|4|11 इत्यस्मात् आरभ्य एकस्य सकृच्च 5|4|19 इतिपर्यन्तम् विहिताः सर्वे प्रत्ययाः नित्याः एव भवन्ति । अतः वर्तमानसूत्रस्य सन्दर्भे अपि अण्-प्रत्ययान्तरूपाणि एव प्रयोक्तव्यानि । केवम् "इनुण्" प्रत्ययं प्रयुज्य रूपनिर्माणम् न भवति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अभिविधौ भाव इनुण् 3|3|44 विहितः, तदन्तात् स्वार्थे अण् प्रत्ययो भवति। सांराविणं वर्तते। सांकूटिनम्।
`सांराविणम्` इति। `रु शब्दे` (धा। पा। 1034) इत्येतस्मादिनुण्, `अचो ञ्णिति` 7|2|115 इति वृद्धिः, इनुणन्तादण्। स च पूर्ववत्? सगतेरेव भवति। `इनण्यनपत्ये` 6|4|164 इति प्रकृतिभावः। `सांकूटिनम्` इति। `कूट दाहे` (धा। पा। 1890) इति, `मृजूष्? शुद्धौ` (धा। पा। 1066), `मृजेर्वृद्धिः` 7|2|114 , `शमित्याष्टाभ्यो घिनुण्` 3|2|141 । घकारे लुप्ते यद्यपीनुण्? भवति, तथापि तस्मादण्? न भवति; `स्थानान्ताद्विभाषा` 5|4|10 इत्यतो विवक्षार्थस्येतिकरणस्यानुवृत्तेः॥
संराविणमिति। ठ्रु शब्दे,ऽ ठ्कूट दाहेऽ दीर्धोपधः, ठ्मृजूष् शुद्धौऽ--एतेब्यः संपूर्वेब्य इनुण्, पूर्ववत्सगतेरण्, ठिनण्यनपत्येऽ इति प्रकृति भावः, एकानुबन्धकपरिभाषया घिनुणोऽत्र ग्रहणाभावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
इनण्यनपत्ये (कौमुदी-1245) । सांराविणं वर्तते ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अणिनुणः - अणिनुणः । अनेननुणोणानुबन्धो विशेषणार्थ इति ध्वनितम् । सांराविममिति॥ समन्ताच्छब्द इत्यर्थः । संशब्दोऽभिविधिद्योतकः । पर्ववत्सगतिकादण् । अणस्तद्धितत्वादादिवृद्धिः ।इनण्यनपत्ये॑ इत्यनपत्याऽणि इनः प्रकृतिभावात्नस्तद्धिते॑ इति टिलोपेन न निवृत्तिः । स्वभावतश्चेदमणिनुणन्तं नपुंसकम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.