Page loading... Please wait.
5|4|13 - अनुगादिनष्ठक्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|13
SK 2083
अनुगादिनष्ठक्   🔊
सूत्रच्छेदः
अनुगादिनः (पञ्चम्येकवचनम्) , ठक् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अनुगादिनः ठक्
सूत्रार्थः
"अनुगादिन्" शब्दात् स्वार्थे "ठक्" प्रत्ययः भवति ।
"अनुगादिन्" इति शब्दः "अनु + गद्" इत्यस्मात् नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः 3|1|134 इत्यनेन "णिनि" प्रत्ययं कृत्वा सिद्ध्यति । "अनन्तरम् वदति" (speaks later) अस्मिन् अर्थे "अनुगादिन्" शब्दः प्रयुज्यते । अस्मात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे ठक्-प्रत्ययः भवति ।

यथा - अनुगदति सः
= अनु + गद् + णिनि + ठक् [नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः 3|1|134 इत्यनेन "णिनि"प्रत्ययः । वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे "ठक्" प्रत्ययः]
→ अनु + गद् + इन् + इक [ ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ अनु + गाद् + इन् + इक [अतः उपधायाः 7|2|116 इति "णिनि" प्रत्ययस्य अङ्गस्य उपधावृद्धिः]
→ आनु + गाद् + इन् + इक [किति च 7|2|118 इति "ठक्" प्रत्ययस्य अङ्गस्य आदिवृद्धिः]
→ आनु + गाद् + इक [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ आनुगादिक

विशेषः - यद्यपि इदम् सूत्रम् समर्थानाम् प्रथमात् वा 4|1|82 इत्यत्र निर्दिष्टायाम् महाविभाषायाम् पाठितम् अस्ति, तथापि अत्र विकल्पः न विधीयते । भाष्ये अस्मिन् सन्दर्भे उच्यते - "आमादयः प्राङ्मयटः नित्याः" । इत्युक्ते, किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5|4|11 इत्यस्मात् आरभ्य एकस्य सकृच्च 5|4|19 इतिपर्यन्तम् विहिताः सर्वे प्रत्ययाः नित्याः एव भवन्ति । इत्युक्ते, "अनुगदति सः" इत्यस्मिन् अर्थे "आनुगादिक" इत्येव शब्दः प्रयोक्तव्यः । केवलम् "इनि" प्रत्ययं कृत्वा रूपम् अत्र न प्रयोक्तव्यम् । "ठक्" प्रत्ययविधानम् अपि करणीयम् एव ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अनुगदति इति अनुगादि। अनुगादिन्शब्दात् स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति। आनुगादिकः।
`अनुगदतीत्यनुगादी` इति। ग्रहादित्वाण्णिनिः। आवाश्यके वा, ताच्छील्ये वा, अस्मादेव निपातनाच्च॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अनुगदतीत्यनुगादी । स एव आनुगादिकः ॥
अनुगादिनष्ठक् - अनुगादिनष्ठक् । "स्वार्थे" इति शेषः । "आमादयः प्राङ्भयटः" इत्युक्तेष्ठगादयो नित्या एव प्रत्ययाः । अनुगादीति । "सुप्यजातौ" इति णिनिः । प्रकृतिप्रदर्शनमिदम् । ठको नित्यत्वात्स एवेत्यस्वपदविग्रहप्रदर्शनम् । आनुगादिक इति । "नस्तद्धिते" इति टिलोपः । इह क्रमेणचः स्त्रिया॑मिति "अणिनुणः" इति च सूत्रद्वयं पठितं कृदधिकारे व्याख्यास्यते ।
अनुगादिनष्ठक् - अनुगादिनः । प्रकृति रुआऊपप्रदर्शनपरं चैतन्न त्वयं केवलः प्रयोगार्हः, ठको नित्यत्वादिति हरदत्तः ।सुप्यजातौ॑इति णिनिः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.