Page loading... Please wait.
5|4|110 - नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|110
SK 681
नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः   🔊
सूत्रच्छेदः
नदी-पौर्णमासी-आग्रहायणीभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
टच् 1/1  5|4|91 (पञ्चमीबहुवचनम्) , अव्ययीभावे  5|4|107 (सप्तम्येकवचनम्) , अन्यतरस्याम्  5|4|109 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
नदी-पौर्णमासी-आग्रहायणीभ्यः अव्ययीभावे अन्यतरस्याम् टच्
सूत्रार्थः
यस्य अव्ययीभावसमासस्य अन्ते "नदी", "पौर्णमासी", "आग्रहायणी" एतेषु कश्चन शब्दः विद्यते, तस्मात् विकल्पेन "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्य अव्ययीभावसमासस्य अन्ते "नदी", "पौर्णमासी", "आग्रहायणी" एतेषु किञ्चन पदम् अस्ति तस्मात् "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः विकल्पेन भवति । यथा -

1. नद्याः समीपम्
= उप + नदी + टच् [वैकल्पिकः टच्-प्रत्ययः]
→ उप + नद् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति टिलोपः]
→ उपनद

पक्षे टच्-प्रत्ययं विना "उपनदि" इत्यपि रूपं सिद्ध्यति । (ह्रस्वो नपुँसके प्रातिपदिकस्य 1|2|47 इति ह्रस्वादेशः विधीयते) । नद्याः समीपम् उपनदम् उपनदि वा ।

एवमेव -
2. पौर्णमास्याः समीपम् उपपौर्णमासम् उपपौर्णिमासि वा ।
3. आग्रहायण्याः समीपम् उपाग्रहायणम्, उपाग्रहायणि वा ।

स्मर्तव्यम् - अदन्त-अव्ययीभाव-समासात् विहितस्य विभक्तिप्रत्ययस्य नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः 2|4|83 इत्यनेन अम्-आदेशः भवति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्येवम् अन्तादव्ययीभावातन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति। नद्याः समीपम् उपनदम्, उपनदि। उपपौर्णमासम्, उपपौर्णमासि। उपाग्रहायणम्, उपाग्रहायणि।
नदीग्रहणेन स्वरूपं गृह्रते, न संज्ञा। यदि संज्ञा गृह्रेत, पौर्णमास्याग्रहायणीग्रहणं न कुर्यात्। ननु च नियमार्थमेतत्? स्यात्? ईकारान्तस्यापि नद्योः पौर्णमास्याग्रहायण्योरेव भवतीति? नैतदस्ति; यद्येतत्? प्रयोजनं स्यात्? `पौर्णमास्याग्रहायणी` इत्येवं ब्राऊयात्। `तस्मात्` स्वरपग्रहणमिति। `उपनदि` इति `गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य` 1|2|48 इति ह्यस्वः॥
ठ्नदिऽ इति स्वरूपग्रहणम्, न संज्ञायाः; पौर्णमास्याग्रहायण्योः पृथग्ग्रहणात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वा टच् स्यात् । उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् । उपाग्रहायणि ॥
नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः - नदीपौर्णमासी । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-वा टजिति ।अन्यतरस्या॑मितिट॑जिति चानुवर्तत इति भावः । नदी पौर्णमासी आग्रहायणी-एतदन्तादव्ययीभावसमासाट्टज्वा स्यादिति यावत् । अत्र नदीसंज्ञकस्य न ग्रहणम्, पौर्णमास्याग्रहायणीग्रहणाल्लिङ्गात् । उपनदमिति । नद्याः समीपमित्यर्थः । सामीप्ये उपेत्यस्याव्ययीभावसमासः । टच् । "यस्येति च" इतीकारलोपः । उपनदशब्दात्सुप् । अम्भाव इति भावः । उपनदीति । टजभावे रूपम् । नपुंसकह्यस्वः । "अव्ययादाप्सुपः" इति लुक् । उपपौर्णमासमिति । पौर्णमास्याः समीपमित्यर्थः । टचि उपनदमितिवद्रूपम् । उपपौर्णमासीति । टजभावे रूपम् । एवम् — उपाग्रहायणम् उपाग्रहायणीति ज्ञेयम् । अग्रे हायनमस्याः । आग्रहायणी=मार्गशीर्षपौर्णमासी । अत ऊध्र्वं मकरायनप्रवृत्त्या उदगयनप्रवृत्तेः । उदगयनादिरेव हि संवत्सरस्यादिः ।अयन द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः॑ इति प्रसिद्धेः ।
नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः - नदीपौर्ण । इह स्वरूपस्यैव ग्रहणं न संज्ञायाः, पौर्णमास्याग्रहायण्योः पृथग्ग्रहणात् । उपनदीति । टचभावे नपुंसकह्यस्वः । अत्र व्याचक्षते — ॒वृत्तिग्रन्थमनुरुध्येदं विकल्पकथनम् । परमार्थतस्तु नेहान्यतरस्यामित्यनुवर्तते ।बहुगणे॑ति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र हि — नदीशब्देन नदीविशेषाणां गङ्गायमुनादीनां ग्रहणमाशङ्क्य शरत्प्रभृतिषु विपाट्शब्दपाठान्नेति समाहितम् । न चेदं भाष्यंनदीपौर्णमासी॑त्यत्र टचः पाक्षिकत्वे सङ्गच्छते,नित्यार्थतया तत्पाठस्योपपत्तेः । अतएव सेनकग्रहणमुत्तरत्राऽर्थवत् । कैयटस्तु व्यवस्थितविभाषामाश्रित्य वृत्तिग्रन्थं कथंचित्समर्थितवानिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.