Page loading... Please wait.
5|3|88 - कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|88
SK 2043
कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः   🔊
सूत्रच्छेदः
कुटी-शमी-शुण्डाभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , रः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
ह्रस्वे  5|3|86 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्रागिवात्कः  5|3|70 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वे कुटी-शमी-शुण्डाभ्यः रः
सूत्रार्थः
"ह्रस्व" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितेभ्यः "कुटी", "शमी", "शुण्डा" एतेभ्यः शब्देभ्यः स्वार्थे "र" प्रत्ययः भवति ।
"ह्रस्व" (यत् दीर्घः नास्ति तत्, short) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् ह्रस्वे 5|3|86 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण क-प्रत्यये प्राप्ते "कुटी", "शमी", "शुण्डा" एतेषां विषये तं बाधित्वा "र" प्रत्ययः भवति ।

1. ह्रस्वा कुटी (small-sized hut) इत्येव = कुटी + र → कुटीर ।
2. ह्रस्वा शमी (legume) इत्येव = शमी + र → शमीर ।
3. ह्रस्वा शुण्डा (trunk) इत्येव = शुण्डा + कन् → शुण्डार ।

स्मर्तव्यम् - "कुटीर", "शमीर", "शुण्डार" एते त्रयः अपि तद्धितान्ताः शब्दाः पुँल्लिङ्गे प्रयुज्यन्ते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वे इत्येव। संज्ञाग्रहणं न अनुवर्तते। सामान्येन विधानम्। कुटीशमीशुण्डाभ्यो ह्रस्वार्थे द्योत्ये रः प्रत्ययो भवति। कस्य अपवादः। ह्रस्वा कुटी कुटीरः। शमीरः। शुण्डारः। स्वार्थिकत्वे ऽपि पुंलिङ्गता, लोकाश्रयत्वाल् लिङ्गस्य।
`कुटीरः। शमीरः` इति। स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनृवत्र्तते इति प्रकृतिगतेनैव स्त्रीलिङ्गेन भवितव्यम्, न पुल्लिङ्गेन? इत्यत आह--`स्वार्थिकत्वेऽपि` इत्यादि॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
ह्रस्वः कुटी कुटीरः । शमीरः । शुण्डारः ॥
कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः - कुटीशमी । ह्यस्व इत्येव कुटीर इति ।स्वार्थिकाः क्वचित्प्रकृतितो लिह्गवचनान्यतिवर्तन्ते॑ इति पुंस्त्वम् । एवं शमीरः शुण्डार इत्यपि । ह्यस्वा शमी, शुण्डा चेत्यर्थः ।
कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः - कुटीर इति ।स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गमतिवर्तन्ते॑इति पुंलिङ्गताऽत्र सङ्गच्छते ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः (2246) (रप्रत्ययाधिकरणम्) (5892 एकदेशिन उपसंख्यानवार्तिकम्।। 1 ।।) - कुटीशमीशुण्डाभ्यः प्रत्ययसंनियोगेन पुंवद्वचनम् - (भाष्यम्) कुटीशमीशुण्डाभ्यः प्रत्ययसंनियोगेन पुंवद्भावो वक्तव्यः। कुटी ‐ कुटीरः। शमी ‐ शमीरः। शुण्डा ‐ शुण्डार इति।। (वार्तिकप्रयोजनभाष्यम्) किं पुनः कारणं न सिध्यति? स्वार्थिकोऽयं, स्वार्थिकाश्च प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यनुवर्तन्ते।। (5893 उपसंख्यानानर्थक्यबोधकवार्तिकम्।। 2 ।।) - उक्तं वा - (भाष्यम्) किमुक्तम्? स्वार्थिका अतिवर्तन्तेऽपि लिङ्गवचनानीति।।