Page loading... Please wait.
5|3|87 - संज्ञायां कन्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|87
SK 2042
संज्ञायां कन्   🔊
सूत्रच्छेदः
संज्ञायाम् (सप्तम्येकवचनम्) , कन् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
ह्रस्वे  5|3|86 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्रागिवात्कः  5|3|70 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वे प्रातिपदिकात् संज्ञायां कन्
सूत्रार्थः
"ह्रस्व" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् संज्ञायां गम्यमानायां स्वार्थे "कन् " प्रत्ययः भवति ।
"ह्रस्व" (यत् दीर्घः नास्ति तत्, short) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् ह्रस्वे 5|3|86 इत्यनेन क-प्रत्यये प्राप्ते संज्ञायाः विषये तं बाधित्वा कन्-प्रत्ययः भवति ।
यथा -
1. ह्रस्वः वंशः (= bamboo cane) इत्येव = वंश + कन् → वंशकः । A वंशक is a term given for a small bamboo cane.
2. ह्रस्वः वेणुः (= flute) इत्येव = वेणु + कन् → वेणुकः । A वेणुक is a term given for a small flute.
3. ह्रस्वः दण्डः इत्येव = दण्ड + कन् → दण्डकः । A दण्डक is a term given for a small दण्ड . (rod)

स्मर्तव्यम् - "क" तथा "कन्" प्रत्ययाभ्याम् उभाभ्यां समानमेव रूपं जायते, परन्तु द्वयोः रूपयोः स्वरभेदः विद्यते । "क" प्रत्ययान्तशब्दानाम् अन्तिमः अकारः आद्युदात्तश्च 3|1|3 इत्यनेन उदात्तसंज्ञकः अस्ति । परन्तु "कन्" प्रत्ययान्तशब्दानाम् विषये तु प्रथमः स्वरः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन उदात्तसंज्ञकः भवति । एतत् भेदम् स्पष्टीकर्तुम् एव अत्र "कन्" इति प्रत्ययः विशिष्टरूपेण प्रोक्तः अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वे इत्येव। ह्रस्वत्वहेतुका या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन्प्रत्ययो भवति। पूर्वस्य अयम् अपवादः। वंशकः। वेणुकः। दण्डकः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
कुतूरित्यावपनस्याख्येति। यद्यप्यावपनमात्रस्याख्या, तथापि डुपच्प्रत्ययान्तस्वभावादुक्तम्--चर्ममयं स्नेहबाजनमुच्यत इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ह्रस्वहेतुका या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन् । पूर्वस्यापवादः । वंशकः । वेणुकः ॥
संज्ञायां कन् - संज्ञायां कन् । वंशक इति । ह्यस्वस्य वेणुजातिविशेषस्य नाम ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.