Page loading... Please wait.
5|3|8 - तसेश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|8
SK 1955
तसेश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
तसेः (षष्ठ्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
तसिल्  5|3|7 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दिशो विभक्तिः  5|3|1 किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः  5|3|2 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
किम्-सर्वनामबहुभ्यः अद्व्यादिभ्यः तसेः तसिल्
सूत्रार्थः
सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् विहितस्य "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः भवति ।
"तसि" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः स्वार्थिकप्रकरणे प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5|4|44 तथा अपादाने चाहीयरुहोः 5|4|45 एताभ्याम् सूत्राभ्याम् पञ्चमीविभक्तिभ्यः शब्देभ्यः पाठितः अस्ति । यदि अयम् तसि-प्रत्ययः सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् विधीयते, तर्हि तस्य वर्तमानसूत्रेण "तसिल्" आदेशः भवति ।

यथा -
कस्मात् + तसि [प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5|4|44 इत्यनेन तसि-प्रत्ययः]
→ कस्मात् + तसिल् [वर्तमानसूत्रेण "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः]
→ किम् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ कु + तस् [किमः कः 7|2|103 इत्यनेन विभक्तिसंज्ञके प्रत्यये परे "किम्" इत्यस्य "क" इति आदेशे प्राप्ते तं बाधित्वा तकारादौ प्रत्यये परे कु तिहोः 7|2|104 इति "कु" आदेशः ]
→ कुतः [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

एवमेव "यतः", "ततः", "सर्वतः" - आदयः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।

ज्ञातव्यम् - "तसि"-प्रत्ययस्य "तसिल्" इत्यस्य आदेशस्य प्रयोजनद्वयम् -
अ) "तसिल्" प्रत्ययः विभक्तिसंज्ञकः अस्ति, अतः अस्मिन् आदेशे कृते विभक्तिविशिष्टाः आदेशाः (यथा - त्यदादीनामः 7|2|102, किमः कः 7|2|103 - आदयः) भवितुम् अर्हन्ति । "तसिल्" आदेशः न भवेत् चेत् एते आदेशाः अपि न विधीयन्ते, अतः इष्टरूपम् न सिद्ध्येत ।
आ) "तस्" प्रत्ययस्य आदिस्वरः तकारः आद्युदात्तश्च 3|1|3 इत्यनेन आद्युदात्तः भवति । परन्तु तसिल्-प्रत्यये परे लिति 6|1|193 इत्यनेन प्रत्ययात् पूर्वं विद्यमानः स्वरः उदात्तत्वं प्राप्नोति, न हि प्रत्ययस्य आदिस्वरः । एतम् स्वरभेदम् दर्शयितुम् अपि "तसि" इत्ययस्य "तसिल्" आदेशः आचार्येण प्रोक्तः अस्ति ।

स्मर्तव्यम् - तसिल्-प्रत्यये परे तसिलादिषु आकृत्वसुचः 6|3|35 इत्यनेन स्त्रीवाचिनः अङ्गस्य पुंवद्भावः भवति ।
यथा - बह्व्याः इत्येव
= बह्वी + तस् [प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5|4|44 इत्यनेन तसि-प्रत्ययः]
= बह्वी + तसिल् [वर्तमानसूत्रेण "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः]
→ बहु + तसिल् [पुंवद्वावः]
→ बहुतः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
प्रतियोगे पञ्चम्यास् तसिः 5|4|44 , अपादाने च अहीयरुहोः 5|4|45 इति वक्ष्यति। तस्य तसेः किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसिलादेशो भवति। कुत आगतः। यतः। ततः। बहुत आगतः। तसेस् तसिल्वचनं स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च।
`कुत आगत` इति। `अपादाने चाहीयरुहोः` 5|4|45 इति परत्वात्? तसौ कृते तस्यानेन तसिल्। ननु च कृतेऽपि तसिलि तदेव रूपम्, तत्किमर्थमादिश्यते? इत्याह--`तसेस्तसिल्ववचनम्` इत्यादि॥
तस्य तसेरिति। परत्वात्कृतस्य तसिलोऽवकाशः--कुतोऽवहीयते, कुतोऽवरोहतीति, तसेस्तु ग्रमत आगच्छतीत्यादिः; कुत आगच्छतीत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वातसकिर्भवति, तस्यानेन तसिलादेसः। तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थमिति। लित्करणस्योक्तं प्रयोजनम्। विभक्त्यर्थं चेति। विभक्तिसंज्ञार्थं चेत्यर्थः। अन्यथा परत्वातसौ कृते तस्याप्राग्दिशीयत्वाद्विभक्तिसंज्ञाया अभावात्यदाद्यत्वं न स्यादिति रूपमेव न सिद्ध्येत् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसेस्तसिलादेशः स्यात् । स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च वचनम् ॥
तसेश्च - तसेश्च । परस्य तसेरिति ।प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः॑अपादाने चाहीयरुहो॑रिति वक्ष्यमाणस्य तसेरित्यर्थः । ननु तसेस्तसिल्किमर्थमित्यत आह — स्वराथमिति । लित्स्वरार्थमित्यर्थः । विभक्त्यर्थमिति । विभक्तिनिमित्तकत्यदाद्यत्वार्थमित्यर्थः । अन्यथा परत्वात्तसौ कृते तस्य अप्राग्दिशीयत्वाद्विभक्तित्वाऽभावात्त्यदाद्यत्वादिकं न स्यादित्यर्थः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
तसेश्च (2166) (तसिलादेशाधिकरणम्) (वार्तिकावतरणभाष्यम्) किमर्थं तसेस्तसिलुच्यते? (5807 प्रयोजनवार्तिकम्।। 1 ।।) - तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थम् - (भाष्यम्) तसेस्तसिल्वचनं क्रियते। किं प्रयोजनम्? स्वरार्थम्। लिति 6।1।193 प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीत्येष स्वरो यथा स्यात्।। (सूत्राक्षेपे समाधानभाष्यम्) ननु चायं तसिल् तसिं बाधिष्यते। न सिद्ध्यति। परत्वात्तसिः प्राप्नोति। तसिलोऽवकाशः ‐ ततो हीयते, ततोऽवरोहति। तसेरवकाशः ‐ ग्रामत आगच्छति, नगरत आगच्छति। इहोभयं प्राप्नोति ‐ तत आगच्छति, यत आगच्छतीति। परत्वात्तसिः प्राप्नोति। तस्मात्सुष्ठूच्यते तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थमिति।।