Page loading... Please wait.
5|3|78 - बह्वचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|78
SK 2033
बह्वचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा   🔊
सूत्रच्छेदः
बह्वचः (पञ्चम्येकवचनम्) , मनुष्यनाम्नः (पञ्चम्येकवचनम्) , ठच् (प्रथमैकवचनम्) , वा (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
अनुकम्पायाम्  5|3|76 (सप्तम्येकवचनम्) , तद्युक्तात्  5|3|77 (पञ्चम्येकवचनम्) , च  5|3|77 (अव्ययम्) , नीतौ  5|3|77 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्रागिवात्कः  5|3|70 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अनुकम्पायाम् नीतौ तद्युक्तात् बह्वचः मनुष्यनाम्नः ठच् वा
सूत्रार्थः
अनुकम्पायाम् गम्यमानायाम् अनुकम्पायाः कर्मपदम्, तथा च नीतिपूर्वक-अनुकम्पायाम् गम्यमानायाम् अनुकम्पायाः साधनम् - एतेषु किञ्चन यदि मनुष्यस्य नाम तथा च बह्वच् अस्ति, तर्हि तस्मात् स्वार्थे विकल्पेन ठच्-प्रत्ययः भवति ।
अनुकम्पायाम् 5|3|76 इत्यनेन सूत्रेण अनुकम्पायाम् गम्यमानायाम् तस्य कर्मपदात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे "क" प्रत्ययविधानम् भवति । नीतौ च तद्युक्तात्‌ 5|3|77 इत्यनेन अनुकम्पायाम् गम्यमानायाम् "नीतिम् अनुसृत्य प्रयुक्तम् यत् साधनम्", तस्मात् स्वार्थे "क"प्रत्ययः विधीयते । यदि उभयत्र विहितम् प्रातिपदिकम् बह्वच् अस्ति (इत्युक्ते तस्मिन् प्रातिपदिके त्रयः वा अधिकाः स्वराः सन्ति), तथा च तेन प्रातिपदिकेन मनुष्यस्य नाम्नः निर्देशः क्रियते, तर्हि तस्मात् प्रातिपदिकात् वर्तमानसूत्रेण एतयोः द्वयोः एव सन्दर्भयोः ठच्-प्रत्ययः अपि विकल्पेन विधीयते ।

कानिचन उदाहरणानि पश्यामः -

1. कश्चन देवदत्तः यज्ञदत्तम् प्रति अनुकम्पां प्रदर्शयति - इति चिन्तयामः । अत्र अनुकम्पायाः कर्मपदम् "यज्ञदत्त" इति अस्ति । अत्र "यज्ञदत्त" इति मनुष्यस्य नाम अस्ति, तथा च अस्मिन् शब्दे चत्वारः स्वराः विद्यन्ते, अतः अयम् "बह्वच्" शब्दः अपि अस्ति । अतः अस्मात् शब्दात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे "ठच्" प्रत्ययः भवति ।
ठच्-प्रत्यये परे प्रकिया एतादृशी जायते -
यज्ञदत्त + ठच्
→ यज्ञदत्त + ठ [चकारस्य इत्संज्ञा, लोपः]
→ यज्ञ + ठ [ठाजादावूर्ध्वं द्वितीयादचः 5|3|83 इत्यनेन अङ्गे विद्यमानात् द्वितीयात् अच्-वर्णात् अग्रे विद्यमानस्य खण्डस्य लोपः भवति]
→ यज्ञ + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक-आदेशः]
→ यज्ञ् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ यज्ञिक
अनेन प्रकारेण "अनुकम्पितः यज्ञदत्तः" इत्यस्मिन् अर्थे "यज्ञिक" इति शब्दः प्रयुज्यते । एवमेव "अनुकम्पितः देवदत्तः = देवकः", "अनुकम्पितः समीहनः = समीकः" एतादृशाः शब्दाः सिद्ध्यन्ति ।

2. कश्चन देवदत्तः यज्ञदत्तं प्रति अनुकम्पां दर्शयित्वा तस्मै "वायुदत्तः" नाम कश्चन दासः (servant) ददाति - इति चिन्तयामः । अत्र अनुकम्पायाः साधनम् "वायुदत्त" इति मनुष्यः अस्ति, तथा च अस्मिन् शब्दे चत्वारः अच्-वर्णाः सन्ति अतः अयम् "बह्वच्" शब्दः अपि अस्ति । अतः अस्मात् शब्दात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे "ठच्" प्रत्ययः भवति । ठच्-प्रत्यये परे इयम् प्रक्रिया जायते -
वायुदत्त + ठच्
→ वायुदत्त + ठ [चकारस्य इत्संज्ञा, लोपः]
→ वायु + ठ [ठाजादावूर्ध्वं द्वितीयादचः 5|3|83 इत्यनेन अङ्गे विद्यमानात् द्वितीयात् अच्-वर्णात् अग्रे विद्यमानस्य खण्डस्य लोपः भवति]
→ वायु + क [इसुसुक्तान्तात् कः 7|3|51 इति क-आदेशः]
→ वायुक
अनुकम्पायाः साधनम् यः वायुदत्तः , सः वायुकः - इति आशयः ।

विशेषः - ठाजादावूर्ध्वं द्वितीयादचः 5|3|83 इत्यनेन उक्तम् कार्यम् प्राकृतिककार्यम् अस्ति, तथा च ठच्-प्रत्ययस्य आदेशस्य अपेक्षया एतत् नित्यम् अपि अस्ति। अतः एतत् कार्यम् प्रारम्भे भवति । ततः यद् अङ्गम् जायते, तस्मात् ठकारस्य यथोचितम् "इक" उत "क" एतादृशाः आदेशाः भवन्ति ।

ज्ञातव्यम् - अनेन सूत्रेण उक्तः ठच्-प्रत्ययः विकल्पेन भवति, अतः पक्षे औत्सर्गिकम् क-प्रत्ययं संस्थाप्य "यज्ञदत्तक" , "वायुदत्तक" एते प्रातिपदिके अपि जायेते । तथा च विकल्पेन घनिलचौ च 5|3|79 इत्यनेन "घन्" तथा "इलच्" एतौ प्रत्ययौ कृत्वा "यज्ञिक" / "यज्ञिल" / "वायविय" / "वायविल" एतानि प्रातिपदिकानि अपि अस्मिन्नेव सन्दर्भे सिद्ध्यन्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अनुकम्पायाम् 5|3|76, नीतौ च तद्युक्तात् 5|3|77 इति वर्तते। बह्वचः प्रातिपदिकात् मनुष्यनामधेयाद् वा ठच् प्रत्ययो भवति, अनुकम्पायां गम्यमानायां नीतौ च। देविकः, देवदत्तकः। यज्ञिकः, यज्ञदत्तकः। बह्वचः इति किम्? दत्तकः। गुप्तकः। मनुष्यनाम्नः इति किम्? मद्रबाहुकः। भद्रबाहुकः।
`देविकः` इति। `यज्ञिकः` इति। `ठाजावूध्र्वं द्वितीयादचः` 5|3|83 इति दत्तशब्दस्य लोपे कृते `यस्येति च` 6|4|148 इत्यकारलोपः। प्रत्युदाहरणे सर्वत्र क एव वेदितव्यः। `मद्रबाहुकः` इति। मद्रौ बाहू यस्य स मद्रबाहुः। नेदं मनुष्यनाम, किं तर्हि? विशेषणम्। मनुष्यग्रहणं किमर्थम्? देवहस्तको हस्तीत्यत्र मा भूत्। नाम ग्रहणं किमर्थम्? मृगकः, मत्स्यक इत्यत्र मा भूत्॥
प्रकरणमपेक्ष्यते, न त्वनन्तरमित्याह--अनुकम्पायां नीतौ च तद्यौक्तादिति वर्तत इति। मद्रबाहुक इति। नामग्रहणस्येदं प्रत्युदाहरणम्, यौगिकोऽयम्--मद्रौ बाहू यस्येति। मनुष्यग्रहणस्य तु स्तम्बेरमादिः प्रत्युदाहरणम्। अपर आह--मद्रबाहुरिति चतुष्पाज्जातिविशेषो मनुष्यग्रहणस्य प्रत्युदाहरणम्, नामग्रहणस्य त्वौपगवादिः प्रत्युदाहरणमिति॥
सिद्धान्तकौमुदी
पूर्वसूत्रद्वयविषये ॥
बह्वचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा - बह्वचो मनुष्य ।ठ॑जिति च्छेदः पूर्वसूत्रद्वयविषये इति शेषपूरणम् ।अनुकम्पाया॑मितिनीतौ च तद्युक्ता॑दिति च सूत्रद्वयविषये बह्वचो मनुष्यनाम्नः प्रातिपदिकाट्ठज्वा स्यादित्यर्थः । पक्षे कः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.