Page loading... Please wait.
5|3|7 - पञ्चम्यास्तसिल्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|7
SK 1953
पञ्चम्यास्तसिल्  
सूत्रच्छेदः
पञ्चम्याः (पञ्चम्येकवचनम्) , तसिल् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दिशो विभक्तिः  5|3|1 किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः  5|3|2 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
पञ्चम्याः किम्-सर्वनामबहुभ्यः अद्व्यादिभ्यः तसिल्
सूत्रार्थः
सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् पञ्चम्यन्तात् "तसिल्" प्रत्ययः भवति ।
अनेन सूत्रेण "तसिल्" इति विभक्तिसंज्ञकः प्रत्ययः पाठ्यते । अस्मिन् प्रत्यये सकारोत्तरः इकारः उच्चारणार्थः अस्ति, लकारश्च इत्संज्ञकः अस्ति । द्वयोः अपि प्रक्रियायाः प्रारम्भे लोपः भवति, अतः "तस्" इत्येव प्रयोगे दृश्यते ।

किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः 5|3|2 इत्यनेन भिन्नेभ्यः शब्देभ्यः विभक्तिसंज्ञकाः तद्धितप्रत्ययाः उच्यन्ते । वर्तमानसूत्रेण उक्तः "तसिल्" प्रत्ययः अपि विभक्तिसंज्ञकः एव अस्ति, अतः अयम् प्रत्ययः अपि एतेभ्यः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः विधीयते । कानिचन उदाहरणानि पश्यामः -

1) कस्मात् इत्येव
= कस्मात् + तसिल् ["कस्मात्" शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ किम् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ कु + तस् [किमः कः 7|2|103 इत्यनेन विभक्तिसंज्ञके प्रत्यये परे "किम्" इत्यस्य "क" इति आदेशे प्राप्ते तं बाधित्वा तकारादौ प्रत्यये परे कु तिहोः 7|2|104 इति "कु" आदेशः ]
→ कुतः [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

2) अमुष्मात् इत्येव
= अमुष्मात् + तसिल् ["अस्मात्" शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ अदस् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ अदस् + तरुँ [ससजुषोः रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम्]
→ अमु + तरुँ [ अदसोऽसेर्दादु दो मः 8|2|80 इति "अदस्" इत्यस्य अमु" आदेशः ।]
→ अमुतः [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

3) यस्मात् इत्येव
= यस्मात् + तसिल् ["यस्मात्" शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ यद् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ य + तस् [त्यदादीनामः 7|2|102 इति दकारस्य अकारादेशः । अतो गुणे 6|1|97 इति पररूप-एकादेशः ]
→ यतः [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

4) अस्मात् इत्येव
= अस्मात् + तसिल् ["अस्मात्" शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ इदम् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ इ + तस् [इदम इश् 5|3|3 इति "इदम्" इत्यस्य "इ" आदेशः ।]
→ इतः [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]

एवमेव "बहुतः", "सर्वतः", "विश्वतः", "उभयतः", "ततः", "अन्यतः", "पूर्वतः", "एकतः" - आदयः शब्दाः सिद्ध्यन्ति । एते सर्वे तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञां अपि स्वीकुर्वन्ति ।

विशेषः -
1. अनेन सूत्रेण पञ्चमीविभक्त्यन्तात् प्रत्ययः उच्यते, न हि "पञ्चमीसमर्थात्" इति स्मर्तव्यम् । अत्र समर्थाधिकारः न प्रचलति, अतः अत्र स्वार्थे एव प्रत्ययविधानम् क्रियते, सामर्थ्यम् नापेक्षते ।

2. तसिल्-प्रत्यये परे तसिलादिषु आकृत्वसुचः 6|3|35 इत्यनेन स्त्रीवाचिनः अङ्गस्य पुंवद्भावः भवति ।
यथा - बह्व्याः इत्येव
= बह्वी + तसिल्
→ बहु + तसिल् [पुंवद्वावः]
→ बहुतः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यः तसिल् प्रत्ययो भवति। कुतः। यतः। ततः। बहुतः।
`तसिल प्रत्ययो भवति` इति। आदेशा एवामी तसिलादयः पञ्चम्यादीनां स्थाने कस्मात्र क्रियन्ते, एवं हि विभक्तितसंज्ञा न कत्र्तव्या भवति? अशक्या एत आदेशाः कर्तुम्; आदेशत्वे ह्रेषामव्यायात्? त्यपि 4|2|103 --ततस्त्यः, यतस्त्य इत्यत्र `सुपो धातुप्रातिपदिकयोः` 2|4|71 इति लुक्। लभन्ते हि स्थानिवद्भावेन सुबादेशाः सुबाश्रयं कार्यम्। तत इति, `अनुदात्तौ सुप्पितौ` 3|1|4 इत्यनुदात्तः। कुत इति, `धेङिति` 7|3|111 इति गुणः। एतर्हीति, `सुपि च` 7|3|102 इति दीर्घः। तत्रेति, `बहुवचनेझल्येत्? 7|3|103 इत्येत्वम्। कुत्रेति, `अच्च घेः` 7|3|118 इत्यौत्त्वम्। ततः, तत्रेति, `ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ` 7|1|15 इति स्मात्स्मिनौ। तस्मान्नादेशा अमी क्रियन्ते। यद्येवम्, `तसु उपक्षये` (धा। पा। 1212) इत्यस्मात्? तस्यन्नित्यत्र धातुरूपस्य पञ्चम्याः परस्य `तसेश्च` 5|3|8 इति तसिलादेशः प्राप्नोति? नैष दोषः; स्वार्थिकविज्ञानान्न भविष्यति। स्वार्थिका ह्रेते तसिलादयः, तन्मध्ये तसिलादेशो विधीयमानस्तथा विज्ञायते यथा स्वार्थे क्रियामाणः, स्वार्थिकत्वं नातिक्रामति। `अपादाने चाहीयरूहोः` 5|4|45 इत्यनेन विहितस्तस्य स्व#आर्थिकस्य साथाने भवंस्तसिलपि स्वार्थिक एव भवति। धातुस्तु प्रातिपदिकादर्थान्तरे वत्र्तत इति तदादेशो भवंस्तसिल्? स्वार्थिको न भवति॥
तसिल्प्रत्ययो भवतीति। यदि पुनः ठ्पञ्चम्याःऽ ठ्सप्तम्याःऽ इति षष्ठ।लश्रयेण पञ्चम्यादीनां तसिलादय आदेशा विज्ञायेरन्, सुब्लुक्स्वरगुणदीर्घत्वैत्वौत्वस्मायादिविधिप्रतिषेधः। सुब्लुक्--ठव्ययात्यप्ऽ, ततस्त्यः, तत्रत्यः, ठ्सुपो धातुप्रातिपदिकयोःऽ इति तसित्रलोर्लुक् प्राप्नोति। स्वरः---तदा, यदा, ठनुदातौ सुप्पितौऽ इत्यनुदातत्वं प्राप्नोति। गुणः--कुतः, ठ्घेङितिऽ इति गुणः प्राप्नोति। दीर्घत्वम्--तर्हि, ठतो दीर्गो यञिऽ, ठ्सुपि चऽ इति दीर्घत्वं प्राप्नोति। एत्वम्---तर्हि, ठतो दीर्घो यञिऽ,ठ्सुपि चऽ इति दीर्घत्वं प्राप्नोति। एत्वम्--तेषु, तत्र, ठ्बहुवचने झल्येत्ऽ प्राप्नोति। औत्वम्-कस्मिन्, कुत्र, ठौत्ऽ ठच्च घेःऽ इत्यौत्वं प्राप्नोति। स्मायादितस्मात्, तस्मिन्, तत्र, ठ्ङसिड्योः स्मात्स्मिनौऽ इति स्मात्स्मिनौ प्राप्नुतः। तस्मात् ठ्पञ्चम्याः सप्तम्या इति पञ्चमी, तसिलादयश्च प्रत्ययाःऽ इति युक्तम्। अत एव ठितराभ्यःऽ इति पञ्चमीनिर्द्देशः; इतरथा ठितरासाम्ऽ इति वक्तव्यं स्यात्। यदि तर्हि तसिलादयः प्रत्ययाः, नादेशाः, ठ्तसेश्चऽ इति तस्यतेर्धातोरपि दोषः; ठ्प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिःऽ, ठपादाने चाहीयरुहोःऽ इत्यत्रअप्यदेशत्वात्पञ्चम्यादेशस्य तसेस्तसिलादेशविदानात् ? प्रत्ययपक्षेऽपि न दोषः; तसेरितीकारो विवक्षितः, तेन धातोर्न भविष्यति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल् स्याद्वा ॥
पञ्चम्यास्तसिल् - तदेव तसिलादिप्रत्ययेषु प्राग्दिशीयेषु परेषु कतिपयान् आदेशान्विधाय तसिलादिप्रत्ययान्वक्तुमुपक्रमते — पञ्चम्यास्तसिल् । किमादिभ्य इति किंसर्वनामबहुभ्य इत्यर्थः । वा स्यादिति ।समर्थाना॑मित्यतो वाग्रहणस्याऽनुवृत्तेरिति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल् वा स्यात्॥
महाभाष्यम्
पञ्ञ्चम्यास्तसिल् (2165)