Page loading... Please wait.
5|3|60 - प्रशस्यस्य श्रः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|60
SK 2009
प्रशस्यस्य श्रः   🔊
सूत्रच्छेदः
प्रशस्यस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , श्रः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अतिशायने  5|3|55 (सप्तम्येकवचनम्) , अजादी  5|3|58 (सप्तमीद्विवचनम्, सप्तम्या विपरिणम्यते)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अतिशायने प्रशस्यस्य अजाद्योः श्रः
सूत्रार्थः
"अतिशय" अस्मिन् सन्दर्भे "प्रशस्य" शब्दस्य अजाद्योः प्रत्यययोः परयोः "श्र" इति आदेशः भवति ।
"प्रशस्य" एतत् "प्र + शस्" इत्यस्य क्यप्-प्रत्ययान्तरूपम् । "प्रशंसनम् अर्हति" / "प्रशंसां अर्हति" इति सः प्रशस्यः । The one to be praised / congratulated इत्याशयः । अस्मात् शब्दात् "अतिशय" अस्मिन् सन्दर्भे अतिशायने तमबिष्ठनौ 5|3|55 इत्यनेन "इष्ठन्" तथा द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ 5|3|57 इत्यनेन "ईयसुँन्" एतौ द्वौ अजादिप्रत्ययौ विधीयेते । एतयोः प्रत्यययोः परयोः प्रशस्य"शब्दस्य "श्र" इति आदेशः भवति । यथा -

1. एते सर्वे प्रशस्याः । अयम् एतेषाम् अतिशयेन प्रशस्यः, अतः अयम् "श्रेष्ठः" । प्रक्रिया इयम् -
प्रशस्य + इष्ठन्
श्र + इष्ठन् [वर्तमानसूत्रेण "प्रशस्य" शब्दस्य "श्र" आदेशः]
→ श्रेष्ठ [टेः 6|4|155 इत्यनेन टिलोेपे प्राप्ते प्रकृत्यैकाच् 6|4|163 इति निषेधः । अतः आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]


2. एतौ द्वौ प्रशस्यौ । अयम् एतयोः अतिशयेन प्रशस्यः, अतः अयम् श्रेयान् । प्रक्रिया इयम् -
प्रशस्य + ईयसुँन्
→ श्र + ईयस् [वर्तमानसूत्रेण "प्रशस्य" शब्दस्य "श्र" आदेशः]
→ श्रेयस् [टेः 6|4|155 इत्यनेन टिलोेपे प्राप्ते प्रकृत्यैकाच् 6|4|163 इति निषेधः । अतः आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]
अस्य प्रथमैकवचने उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70 इति नुमागमे कृते "श्रेयान्" इति रूपम् सिद्ध्यति ।

विशेषः - ज्य च 5|3|61 इत्यनेन अग्रिमसूत्रेण "प्रशस्य" शब्दस्य अजादिप्रत्यययोः परयोः "ज्य" इत्यपि आदेशः भवति ।

ज्ञातव्यम् - "प्रशस्य" शब्दः वस्तुतः गुणवाची नास्ति, अतः अस्मात् शब्दात् "अतिशय" अस्मिन् सन्दर्भे अतिशायने तमबिष्ठनौ 5|3|55 तथा द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ 5|3|57 इत्यनयोः सूत्रयोः "इष्ठन्", "तमप्", ईयसुँन्", "तरप्" एतेषु चतुर्षु प्रत्ययेषु प्राप्तेषु अजादी गुणवचनादेव 5|3|58 इत्यनेन सूत्रेण "इष्ठन्" तथा "ईयसुँन्" एतौ अजादिप्रत्ययौ वस्तुतः नियम्येते (= न प्रयुज्येते) । परन्तु वर्तमानसूत्रेण अजादिप्रत्यययोः परयोः एव "प्रशस्य" शब्दस्य "श्र" आदेशः उक्तः अस्ति । अतः विधानसामर्थ्यात् "प्रशस्य"शब्दात् अपि अजादी प्रत्ययौ भवतः एव ।
One-line meaning in English
should be praised
काशिकावृत्तिः
प्रशस्य शब्दस्य श्र इत्ययम् आदेशे भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः। अजादी इति प्रकृतस्य सप्तमी विभक्तिविपरिणम्यते। ननु च प्रशस्य शब्दस्य अगुणवचनत्वादजादी न सम्भवतः? एवं तर्हि आदेशविधानसामर्थ्यात् तद्विषयो नियमो न प्रवर्तते, अजादी गुणवचनादेव इति। एवम् उत्तरेष्वपि योगेषु विज्ञेयम्। सर्वे इमे प्रशस्याः, अयम् एषाम् अतिशयेन प्रशस्यः श्रेष्ठः। उभाविमौ प्रशस्यौ, अयम् अनयोरतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान्। अयम् अस्मात् श्रेयान्। प्रकृत्यौ काचिति प्रकृतिभावत् श्रशब्दस्य टिलोपयस्येतिलोपौ न भवतः।
ननु चाजीदी इति प्रथमान्तम्, तत्कथमजाद्योः परत आदेशो लभ्यते? इत्याह--`अजादी` इतचि। `तद्विषयः` इति। स प्रशस्यशब्दो विषयो यस्य स तद्विषयः। `अजादी गुणवचनादेव` 5|3|58 इतत्यनेन यो नियमः स तद्विषये न प्रवत्र्तत इति दर्शयति। `एवमुत्तरेष्वपि` इति। `वृद्धस्य च` 5|3|62 इत्येवमादिषु। अयमनयोः अयमनयोः श्रेयानिति द्विवचनोपपद ईयसुन्? अयमस्मात्? श्रेयानिति विभज्योपपदे। पूर्वत्र निर्धारणे षष्ठी 2|3|41 , उत्तरत्र `पञ्चमी विभक्ते` 2|3|42 इति पञ्चमी॥
अजाद्योः प्रत्यययोः परत इति। ननु चाजादी इति प्रथमान्तं प्रकृतम्। न सप्तम्यन्तम्, तत्कथमयमर्थो लभ्यते ? इत्यत आह--अजादी इति प्रकृतस्येत्यादि। प्रकृतस्य या विभक्तिः प्रथमा सा सप्तमीरूपेण विपरिणम्यते, ऊह्यत इत्यर्थः। एवं तर्हीत्यादि। अथ यावेव सम्भवतः--तरप्तमपौ, तयोरेव परतोऽयमादेशः कस्मान्न भवति? नैवं भवितुमर्हति; ठजादीऽ इत्यनुवृत्तिसामर्थ्यात्। अथात्रैवाजाद्योर्विधिः कस्मान्न विज्ञायते--प्रशस्यशब्दादजादी भवतः, श्रश्चास्यादेश इति, तत्रायमप्यर्थः--विभक्तिविपरिणामो न कर्तव्यो भवति? नैवं शक्यम्; तरप्तमपौ हि स्याताम्, विशेषविहितावजादी बाधेयाताम्, उपाधीनां च सङ्करः स्याद्-इष्ठन्विषये ईयसुन्, तद्विषये चेष्ठन्निति। तद्विषय इति। स प्रशस्यशब्दो विषयो यस्य स तद्विषयः। सप्तम्यन्तपाठे तु स एव विषयस्तत्रेत्यर्थः। नियमो न प्रवर्तत इति। नयमाप्रवृत्तिज्ञापनद्वारेणाजादिभावो ज्ञाप्यते, न तु साक्षादित्यर्थः; अन्यथा पुनरनजाद्योर्बाध उपाधिसङ्करश्च स्यात्, उक्तेन प्रकारेण स्वशास्त्रेणैवाजाद्योर्विदानान्नैतद्दोषद्वयमपि भवति। कथं पुनर्थाश्रुतसम्बन्धसम्भवेऽपि विपरिणामः शक्य आश्रयितुम् ? श्रृणु; अजाद्योर्विधिरिष्टश्चेत्पञ्चम्या निरदेक्ष्यत्। किञ्च एवं सन्नियोगार्थश्चकारोऽप्यकरिष्यत। टिलोप-यस्येतिलोपाविति। ठ्यस्येतिऽ इत्यनेन लोपो यस्येतिलोपः, ठ्कर्तृकरणे कृता बहुलम्ऽ इति समासः, तत्रानुकरणत्वादस्यवामीयमित्यादिवद्बिभक्तेरलोपः। ठाद्गुणःऽ इति त्वनङ्गत्वान्न प्रतिषिध्यते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अस्य श्रादेशः स्यादजाद्योः ॥
प्रशस्यस्य श्रः - प्रशस्यस्य श्रः । अजाद्योरिति । इष्ठन्नीयसुनोरित्यर्थः । "अजादी" इत्यनुवृत्तं सप्तम्या विपरिणम्यत इति भावः । प्रशस्यशब्दस्य क्रियाशब्दतया गुमवचनत्वाऽभावेऽपि अत एव ज्ञापकादिष्ठन्नीयसुनौ । श्र-इष्ठ, श्र-ईयस् इति स्थिते इष्ठेमेयःसु विहितटिलोपे प्राप्ते — ।
प्रशस्यस्य श्रः - प्रशस्यस्य श्रः ।अजादी॑इत्यनुवृत्तं सप्तम्या विपरिणम्यत इत्याह — -अजाद्योरिति । अजाद्योः किम् । प्रशस्यतरः । प्रशस्यतमः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अस्य श्रादेशः स्यादजाद्योः परतः॥
महाभाष्यम्
प्रशस्यस्य श्रः(2218) (श्रादेशाधिकरणम्) (सूत्रार्थोपपादकभाष्यम्) इदमयुक्तं वर्तते। किमत्रायुक्तम्? अजादी गुणवचनादेव 58 इत्युक्त्वा अगुणवचनानामपि अजाद्योरादेशा उच्यन्ते। नैष दोषः। एतदेव ज्ञापयति ‐ भवत एतेभ्यो।?गुणवचनेभ्योऽपि अजादी इति, यदयमजाद्योः परत आदेशान् शास्ति। एवमपि तयोः इति वक्तव्यं स्यात्, तयोः परत इति।। यदि पुनरयं विधिर्ज्ञायेत। नैवं शक्यम्, व्यञ्ञ्जनादी हि न स्याताम्, उपाधीनां च संकरः स्यात् पुनर्विधानादजाद्योः। ननु चैते विशेषा अनुवर्तेरन्। यद्यप्येते अनुवर्तेरन् व्यञ्ञ्जनादी तर्हि न स्याताम्। एवं तर्हि आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ भवत एतेभ्योऽगुणवचनेभ्योऽप्यजादी इति ‐ यदयमजाद्योरादेशं शास्ति। ननु चोक्तं तयोरिति वक्तव्यमिति। न वक्तव्यम्। प्रकृतमजादिग्रहणमनुवर्तते। क्व प्रकृतम्? अजादी गुणवचनादेवेति। तद्वै प्रथमानिर्दिष्टम्, सप्तमीनिर्दिष्टेन चेहार्थः। अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति। तद्यथा ‐ उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि, आमन्त्रयस्वैनम्; देवदत्तमिति गम्यते। देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम्, आढ्यो वैधवेयः; देवदत्त इति गम्यते। पुरस्तात्षष्ठीनिर्दिष्टं सदर्थात्प्रथमानिर्दिष्टं द्वितीयानिर्दिष्टं च भवति। एवमिहापि ‐ पुरस्तात्प्रथमानिर्दिष्टं सदर्थात्सप्तमीनिर्दिष्टं भविष्यति।।