Page loading... Please wait.
5|3|54 - षष्ठ्या रूप्य च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|54
SK 2000
षष्ठ्या रूप्य च   🔊
सूत्रच्छेदः
षष्ठ्या (पञ्चम्येकवचनम्) , रूप्य (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)(अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
चरट्  5|3|53 (प्रथमैकवचनम्) , भूतपूर्वे  5|3|53 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
षष्ठ्या भूतपूर्वे चरट् रूप्यः च
सूत्रार्थः
षष्ठीसमर्थात् "भूतपूर्वः" अस्मिन् अर्थे चरट् तथा रूप्य एतौ प्रत्ययौ भवतः ।
षष्ठीसमर्थात् प्रातिपदिकात् "अस्य भूतपूर्वः" (Belonging to someone in past ) अस्मिन् अर्थे "चरट्" तथा "रूप्य" एतौ प्रत्ययौ भवतः । यथा -

1. देवदत्तस्य भूतपूर्वः गौः (A cow that used to belong to Devadatta in past) = देवदत्तचरः गौः / देवदत्तरूप्यः गौः ।
2. कृष्णस्य भूतपूर्वः गौः = कृष्णचरः गौः / कृष्णरूप्यः गौः ।

ज्ञातव्यम् -
1. यद्यपि अस्मिन् सूत्रे समर्थानाम् प्रथमात् वा 4|1|82 इत्यस्मात् "समर्थानाम्" इति न अनुवर्तते, तथापि अत्र सूत्रस्य विधानसामर्थ्यात् षष्ठीसमर्थात् एव प्रत्ययविधानम् भवति ।
2. अत्र "भूतपूर्वः इति षष्ठ्यन्तस्य विशेषणम् नास्ति अपितु प्रथमान्तस्य विशेषणम् अस्ति, यस्य सम्बन्धः षष्ठीसमर्थेन सह विद्यते । तस्यैव प्रथमान्तस्य निर्देशः तद्धितान्तशब्देन अपि भवति । यथा, " देवदत्तस्य भूतपूर्वः गौः" इत्यत्र "भूतपूर्वः" इति शब्दः "गौः" इत्यस्य विशेषणरूपेण प्रयुज्यते न हि "देवदत्तः" इत्यस्य । तथा च, "देवदत्तचरः" तथा "देवदत्तरूप्यः" एताभ्यां शब्दाभ्याम् अपि "गौः" इत्यस्यैव निर्देशः भवति ।
3. चरट्-प्रत्यये परे तसिलादिषु आकृत्वसुचः 6|3|35 इत्यनेन अङ्गस्य पुंवद्भावः विधीयते ।
यथा - शुभ्रायाः भूतपूर्वः गौः
= शुभ्रा + चरट्
→ शुभ्र + चरट् [पुंवद्भावः]
→ शुभ्रचर

"रूप्य" प्रत्यये परे तु पुंवद्भावः न भवति, यतः तसिलादिषु आकृत्वसुचः 6|3|35 इत्यत्र "रूप्य" प्रत्ययस्य ग्रहणं न भवति ।
यथा - शुभ्रायाः भूतपूर्वः गौः = शुभ्रा + रूप्य → शुभ्रारूप्यः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
षष्ठ्यन्तात् प्रातिपदिकात् रूप्यः प्रत्ययो भवति। चकाराच् चरट् च। षष्ठ्यन्तात् प्रत्ययविधानात् संप्रति भूतपूर्वग्रहणं प्रत्ययार्थस्य विशेषणं, न तु प्रकृत्यर्थविशेषणम्। देवदत्तस्य भूतपूर्वो गौः देवदत्तरूप्यः, देवदत्तचरः।
इह षष्ठन्तं यत्त्द्विशेषणं परार्थत्वादप्रधानम्, इतरत्? पुनस्तेनैवोपक्रियमाणत्वाद्विशेष्यं प्रधानम्। प्रधानेन च कार्यसम्प्रत्यय इतदि यता षष्ठन्तात्? प्रत्यविधाने सम्प्रतति षष्ठन्तप्रतियोगिनि प्रधाने प्रत्ययो विज्ञायतो, म प्रकृत्यर्थे; तथा भूतपूर्वग्रहणं तस्यैव ज्ञायते, न प्रकृत्यर्थस्येत्येतदालोच्याऽ‌ऽह--`षष्ठन्तात्` इत्यादि। प्रत्ययार्थस्तु षष्ठन्तस्य यः प्रतियोगी स वेदितव्यः॥
शेषविषये विधानातदन्तव्यवच्छेदकत्वाद्विशेषणमप्रधानम्। यत्पुनः षष्ठ।लक्षिप्तं सम्बन्धिमात्रम्, तद्व्यवच्छेद्यत्वाद्विशेष्यं प्रधानम्। प्रदानेतरसन्निधौ च प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययो भवतीति प्रत्ययस्तावचतत्रैव विज्ञायते, ततश्च भूतपूर्वग्रहणमपि तस्यैव विशे,णमित्याह-षष्ट।ल्न्तात्प्रत्ययविधान इति। हेतुगर्भ चेदमभिधानम्-यस्मात् षष्ठ।ल्न्तात्प्रत्ययविधानं तस्मादिति। सम्प्रतीति। यद्यपि पूर्वं ङ्याप्प्रातिपदिकेनैव सम्बद्धमासीदिदानीं त्वेवमित्यर्थः। तत्र विधान इति सप्तम्यन्तस्य सम्प्रतीत्यस्य च पौरनरुक्त्यं मन्यमाना विधानशब्दमधिकरणसाधनं सूत्रपरं व्याचक्षते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
षष्ठ्यन्ताद्भूतपूर्वेऽर्थे रूप्यः स्याच्चरट् च । कृष्णस्य भूतपूर्वो गौः । कृष्णरूप्यः कृष्णचरः । तसिलादिषु रूप्यस्यापरिगणितत्वान्न पुंवत् । शुभ्राया भूतपूर्वः शुभ्रारूप्यः ॥
षष्ठ्या रूप्य च - षष्ठआ रूप्य च ।रूप्ये॑ति लुप्तप्रथमाकम् । "भूतपूर्वे" इत्यनुवर्तते । षष्ठन्ताद्भूतपूर्वेऽर्थे इति । भूतपूर्वेऽर्थे विद्यमानात्षष्ठन्तादित्यन्वयः । भूतपूर्वे इत्यनुवृत्तं हि श्रुतत्वात्षष्ठआ विशेषणम् । भूतपूर्वे सम्बन्धे या षष्ठी तदन्तात्स्वार्थे रूप्यः स्यादिति फलति । यथाश्रुते तु स्वार्थिकप्रकरणविरोधः । कृष्णरूप्य इति । भूतपूर्वगत्या कृष्णसंबन्धी गौरित्यर्थः । शुभ्रारूप्यशब्दे "तसिलादिषु" इति पुंवत्त्वमाशङ्क्यतसिलादयः प्राक्पाशपः॑ इत्यादिवार्तिकपरिगणितेषु रूप्यस्यानन्तर्भावात्तस्मिन्परे पुंवत्त्वं नेत्याह — तसिलादिइआत्यादि । शुभ्राया भूतपूर्व इति ।गौ॑रिति शेषः । शुभ्रारूप्य इति । भूतपूर्वगत्या शुभ्रासंबन्धी गौरित्यर्थः ।
षष्ठ्या रूप्य च - षष्ठआ रूप्य च । भूतपूर्व इत्यनुवर्तते । तच्च यद्यपि पूर्वत्र ङ्याप्प्रातिपदिकस्य विशेषणं, तथापीह न तथा, षष्ठन्तार्थस्य विशेषणत्वात्, तदाक्षिप्तस्य ॑संबन्धिनो गवादेः प्रधानत्वात्, प्रधानेतरसंनिधौ च प्रधाने कार्यसंप्रत्यस्य न्याय्यत्वात् । त [देत]दाह — -भूतपूर्वेऽर्थे रूप्यः स्यादिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.