Page loading... Please wait.
5|3|46 - एधाच्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|46
SK 1992
एधाच्च  
सूत्रच्छेदः
एधाच् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
अन्यतरस्याम्  5|3|44 (सप्तम्येकवचनम्) , धः  5|3|44 (षष्ठ्येकवचनम्) , द्वि-त्र्योः  5|3|45 (षष्ठीद्विवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
द्वि-त्र्योः धः अन्यतरस्याम् एधाच्
सूत्रार्थः
"द्वि" तथा "त्रि" एताभ्याम् विहितस्य "धा" प्रत्ययस्य विकल्पेन "एधाच्" इति आदेशः भवति ।
संख्याया विधार्थे धा 5|3|42 तथा अधिकरणविचाले च 5|3|43 एतयोः सूत्रयोः सङ्ख्यावाचिभ्यः शब्देभ्यः "धा" इति प्रत्ययः भवति । "द्वि" तथा "त्रि" एताभ्याम् विहितस्य अस्यैव "धा" प्रत्ययस्य वर्तमानसूत्रेण विकल्पेन "एधाच्" इति आदेशः विधीयते । अस्मिन् आदेशे चकारस्य इत्संज्ञा भवति । प्रक्रिया एतादृशी -

द्वि / त्रि + धा
→ द्वि / त्रि + एधाच् ["धा" इत्यस्य "एधाच्" आदेशः ]
→ द्व् / त्र् + एधा [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ द्वेधा, त्रेधा ।

यथा - द्वेधा भुङ्क्ते (= द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भुङ्क्ते) । त्रेधा वदति (= त्रिभिः प्रकारैः वदति) । एका राशी द्वेधा त्रेधा वा कुरु ।

अयम् आदेशः विकल्पेन भवति, अतः पक्षे "द्विधा" तथा "त्रिधा" एते रूपे अपि भवतः ।

ज्ञातव्यम् -
1. अनेन सूत्रेण निर्मितयोः "द्वेधा" तथा "त्रेधा" शब्दयोः तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञा भवति ।
2. "द्वि" तथा "त्रि" एताभ्यां विहितस्य "धा" प्रत्ययस्य द्वित्र्योश्च धमुञ् 5|3|45 इत्यनेन विकल्पेन धमुञ्-आदेशः अपि भवति । "धमुञ्" इत्यत्र ञकारस्य इत्संज्ञा भवति, उकारश्च उच्चारणार्थः अस्ति । द्वयोः अपि लोपे कृते "धम्" इत्येव प्रयोगे दृश्यते, येन "द्वैधम्" तथा "त्रैधम्" एते रूपे सिद्ध्यतः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
द्वित्र्योः सम्बन्धिनो धाप्रत्ययस्य एधाचादेशो भवत्यन्यत्रस्याम्। चकारो विकल्पानुकर्षणार्थः। द्वेधा, द्वैधम्, द्विधा। त्रेधा, त्रैधम्, त्रिधा।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
द्वेधा । त्रेधा ॥
एधाच्च - एधाच्च । द्वित्रिभ्यां परस्य धाप्रत्ययस्यं एधाजित्यादेशः स्यादित्यर्थः ।पञ्चम्यास्तसि॑लित्यारभ्यएधाच्चे॑त्यन्तैर्विहितप्रत्ययान्तानामव्ययत्वम् ।
एधाच्च - एधाच्च । द्वित्र्योः संबन्धिनो धाप्रत्ययस्य एधाच् स्यात् । योगविभागो यथासङ्ख्यनिरासार्थः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.