Page loading... Please wait.
5|3|37 - आहि च दूरे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|37
SK 1986
आहि च दूरे   🔊
सूत्रच्छेदः
आहि (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)(अव्ययम्) , दूरे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अपञ्चम्याः  5|3|25 (पञ्चम्येकवचनम्) , दिग्-देश-कालेषु  5|3|28 (सप्तमीबहुवचनम्) , सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः  5|3|28 (पञ्चमीबहुवचनम्) , दक्षिणात्  5|3|36 (पञ्चम्येकवचनम्) , आच्  5|3|36 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
दक्षिणात् सप्तमी-प्रथमाभ्यः दिक्-देश-कालेषु दूरे आहिः आच् च
सूत्रार्थः
"दक्षिण" शब्दः यदा "दूरस्था दिशा" उत "दूरस्थम् स्थानम्" एतयोः अर्थयोः प्रयुज्यते, तदा तस्य सप्तम्यन्तात् प्रथमान्तात् च रूपात् "आहि" तथा "आच्" प्रत्ययौ स्वार्थे विधीयेते ।
"दिशा" तथा "देश" एतयोः अर्थयोः प्रयुज्यमाणेभ्यः दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः दिक्‌शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः 5|3|27 इत्यनेन सप्तम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे औत्सर्गिकरूपेण "अस्ताति" प्रत्यये प्राप्ते ; तस्य अपवादेन दक्षिणादाच् 5|3|36 इत्यनेन दक्षिण-शब्दात् "आच्" प्रत्यये विहिते, "दूरे" इत्यस्मिन् सन्दर्भे "दक्षिण" शब्दात् वर्तमानसूत्रेण "आहि" इति प्रत्ययः अपि भवति ।

यथा - दक्षिणस्याम् दूरायाम् दिशि / दक्षिणे दूरे देशे / दक्षिणा दूरा दिक् / दक्षिणः दूरः देशः
= दक्षिण + आच् / आहि [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ दक्षिण + आ / आहि ["आच्" इत्यत्र चकारः उच्चारणार्थः, विशेषणार्थश्च । तस्य लोपः भवति ।]
→ दक्षिण् + आ / आहि [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ दक्षिणा / दक्षिणाहि

अत्र निर्मितौ "दक्षिणा" तथा "दक्षिणाहि" एतौ शब्दौ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञकौ भवतः ।यथा - "दक्षिणाहि वसति / दक्षिणा वसति / दक्षिणा दिक् / दक्षिणाहि दिक्" - आदयः ।

ज्ञातव्यम् -
1. वस्तुतस्तु अस्मिन् सूत्रे "दिक्-देश-कालेषु" इति सम्पूर्णः शब्दः अनुवर्तते, परन्तु "दक्षिण" शब्दः "काल" अस्मिन् अर्थे न प्रयुज्यते, अतः तस्य उदाहरणानि न लभन्ते ।
2. पूर्वसूत्रात् "सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः" इत्यस्य अनुवृत्त्यां प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रे "अपञ्चम्याः" इति निर्देशेन अत्र केवलम् सप्तम्यन्तात् प्रथमान्तात् च रूपात् अत्र प्रत्ययविधानम् भवति । पञ्चमीविभक्त्यन्तरूपस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
3. अत्र पाठिते "आच्" प्रत्यये चकारस्य "इत्संज्ञा" न भवति, यतः चकारस्य इत्संज्ञायाः किमपि प्रयोजनम् अत्र न विद्यते । सामान्यरूपेण चित्-प्रत्यये कृते समुदायस्य तद्धितस्य 6|1|164 इत्यनेन अन्तोदात्तत्वं विधीयते । परन्तु "आच्" प्रत्ययस्य आकारः आद्युदात्तश्च 1|3|3 इत्यनेनैव उदात्तत्वं प्राप्नोति, अतः "आच्" इत्यत्र चकारस्य स्वरनिर्देशार्थम् न किञ्चित् प्रयोजनम् । अत्र चकारस्य ग्रहणम् "आच्" इति प्रत्ययस्य अनेभ्यः "आ" प्रत्ययेभ्यः भिन्नरूपेण ग्रहणार्थम् अस्ति । अन्यारादितरर्त्तेदिक्‌शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते 2|3|29 इति सूत्रम् "आच्" प्रत्ययस्य विषये विधानम् करोति, अनेष्याम् "आ" प्रत्ययानाम् विषये (यथा - टाप्, टा, डा - आदयः) न । अतः पाणिनिः अन्यारादितरर्त्तेदिक्‌शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते 2|3|29 इत्यत्र "आच्" इति विशिष्टम् निर्देशं कर्तुम् इच्छति, तदर्थमेव चकारस्य ग्रहणम् वर्तमानसूत्रे कृतम् अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
दक्षिणशब्दादाहिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे, चकारादाच्, दूरे चेदवधिमानवधेर् भवति। दक्षिणाहि वसति, दक्षिणा वसति। दक्षिणाहि रमणीयम्, दक्षिणा रमणीयम्। दूरे इति किम्? दक्षिणतो वसति। अपञ्चमाः इत्येव, दक्षिणत आगतः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
चकारादाच्चेति। अन्यथा दूरे विवक्षिते विशेषविहित आहिरेव स्यात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दक्षिणाद् दूरे आहि स्यात् चादाच् । दक्षिणाहि । दक्षिणा ॥
आहि च दूरे - आहि च दूरे ।दक्षिणाशब्दा॑दिति शेषः । चादाजिति । तथा दूरे उक्तरूपत्रयेण सह चत्वारि रूपाणीति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.