Page loading... Please wait.
5|3|23 - प्रकारवचने थाल्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|23
SK 1971
प्रकारवचने थाल्   🔊
सूत्रच्छेदः
प्रकारवचने (सप्तम्येकवचनम्) , थाल् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दिशो विभक्तिः  5|3|1 किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः  5|3|2 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः प्रकारवचने थाल्
सूत्रार्थः
सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् प्रकारवचनस्य निर्देशार्थम् स्वार्थे "थाल्" प्रत्ययः भवति ।
अनेन सूत्रेण "थाल्" इति विभक्तिसंज्ञकः प्रत्ययः पाठ्यते । अस्मिन् प्रत्यये लकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः "था" इत्येव प्रयोगे दृश्यते ।

किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः 5|3|2] इत्यनेन भिन्नेभ्यः शब्देभ्यः विभक्तिसंज्ञकाः तद्धितप्रत्ययाः उच्यन्ते । वर्तमानसूत्रेण उक्तः "थाल्" प्रत्ययः अपि विभक्तिसंज्ञकः एव अस्ति, अतः अयम् प्रत्ययः अपि एतेभ्यः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः विधीयते । अयम् प्रत्ययः वर्तमानसूत्रेण "प्रकारेण" अस्मिन् सन्दर्भे स्वार्थे उक्तः अस्ति । एकम् उदाहरणम् पश्यामः -

येन प्रकारेण इत्येव
येन + थाल् [वर्तमानसूत्रेण थाल् इति प्रत्ययः । विवक्षया अत्र तृतीयान्तात् प्रत्ययः भवति ।]
→ यद् + था [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सप्तमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ य + था [त्यदादीनामः 7|2|102 इति दकारस्य अकारादेशः । अतो गुणे 6|1|97 इति पररूपम् ।]
→ यथा

एवमेव "तथा", सर्वथा", "अन्यथा", "उभयथा" - एते शब्दाः सिद्ध्यन्ति । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन एतेषाम् सर्वेषाम् अव्ययसंज्ञा अपि विधीयते ।

ज्ञातव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "प्रकारवचने" इति शब्दः प्रत्ययार्थम् न बोधयति, अपि तु प्रकृतेः विशेष्यम् ज्ञापयति । इत्युक्ते, "प्रकारेण" इति "केन" इत्यस्य विशेष्यम् । प्रत्ययः अपि "केन प्रकारेण" इत्यस्मिन्नेव अर्थे (= स्वार्थे) भवति ।

2. "किम्" तथा "इदम्" शब्दाभ्याम् वर्तमानसूत्रेण "थाल्" प्रत्यये प्राप्ते तं बाधित्वा इदमस्थमुः 5|3|24 तथा किमश्च 5|3|25 इत्यनेन "थमु" इति प्रत्ययः विधीयते, येन "इत्थम्" तथा "कथम्" एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
किंसर्वनामबहुभ्यो ऽद्व्यादिभ्यः 5|3|2 इति वर्तते। सप्तम्याः इति काले इति च निवृत्तम्। सामान्यस्य भेदकः विशेषः प्रकारः। प्रकृत्यर्थविशेषणं च एतत्। प्रकारवृत्तिभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यः स्वार्थे थाल् प्रत्ययो भवति। तेन प्रकारेण तथा। यथा। सर्वथा। जातीयरो ऽपीदृशम् एव लक्षणम्। स तु स्वभावात् प्रकारवति वर्तते, थाल् पुनः प्रकारमात्रे।
`सामान्यस्य [`सायास्य विशेषो भेदकः=प्रकारः`-काशिका]
सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकार इति। यथा ब्राह्मणसामान्यस्य माठरादयः। अनेनैतद्दर्शयति--यद्यपि सादृश्यमपि प्रकारः, यथा ठ्प्रकारे गुणवचनस्यऽ इत्यत्र वक्ष्यति--ठ्प्रकारो भेदः सादृश्यं च, तदिह सादृस्यं प्रकारो गृह्यएऽ इति; तथापि नेह सादृस्यं गृह्यते, अनभिधानादिति। तेन प्रकारेण तथेति। प्रथमान्तातु न भवति--स प्रकारस्तथेति; अनभिधानादेवेति भावः। किंसर्वनामबहुभ्यो विशे,विहिंतेन थाला सामान्यविहितस्य जातीयरो बाधप्रसङ्ग इत्याशङ्क्याऽऽह--जातीयरोऽपीति। सत्यं जातीयरोऽपीदृशमेव लक्ष्णं ठ्प्रकारवचने जीतीयर्ऽ इति, कथं तर्ह्यबाध? अत आह--स त्विति। अर्थभेदाद् भेद इत्यर्थः। एवं च कृत्वा प्रकारमात्रे थालं विधाय तदन्तात्प्रकारवति जातीयरं प्रयुञ्जते--तथाजातीयः, यथाजातीय इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल् स्यात्स्वार्थे । तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥
प्रकारवचने थाल् - प्रकारवचने थाल् । पञ्चम्यर्थे सप्तमीत्याह — प्रकारवृत्तिभ्य इति । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । यथाबहुभिः प्रकारैर्भुङ्क्ते॑ इति । विशेषैरिति गम्यते । सादृश्यं त्विह न गृह्रते, सर्वथेत्यादौ तदप्रतीतेः । तेन प्रकारेणेत्यनन्तरं "विशिष्ट" इति शेषः । "यथा हरिस्तथा हरः" इत्यादौ यत्प्रकारवान्हरिस्तत्प्रकारवान्हर इति बोधे सति हरिसदृशो हर इति फलति । तदभिप्रायेण यथाशब्दस्य सादृश्यार्थकत्वोक्तिः ।
प्रकारवचने थाल् - प्रकारवचने थाल् । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । यथा ब्राआहृणसामान्यस्य माठरकाठकादय इति हरदत्तः । यद्यपिप्रकारे गुणवचनस्ये॑त्यत्र सादृश्यं प्रकारस्तथापि नेह सादृश्यं गृह्रते, अनबिधानात् ।अव्ययं विभक्ती॑ति सूत्रे सादृश्यमपि यथाशब्दार्थ इत्युक्तम्, इह तु केवलस्य थाल्प्रत्ययस्य सादृश्यं नाऽर्थः, किं तु प्रकार एवेत्युक्तमिति नास्ति पूर्वापरविरोध इति बोध्यम् । तेन प्रकारेण तथेति । प्रथमान्तात्तु न भवति — -स प्रकारस्तथेति, अनभिधानादेवेति भावः । किंसर्वनामबहुभ्यो विशेषविहितेनापि थाला जातीर्न बाध्यते, अर्थभेदात् । प्रकारे हि थाल् । जातीयर्तु तद्वति, स्वभावात् । एवं च कृत्वा प्रकारमात्रे थालं विधाय तदन्तात्प्रकारवति जातीयरं प्रयुञ्जते — तथाजातीयो यताजातीयोऽन्यथाजातीय इति ।एतदोऽपि वाच्यः । अनेन एतेन वेति । द्वितीयान्तादपि थमुर्भवत्येव, इममेतं वा प्रकारमापन्न इत्थम्भूतः । अत्र चलक्षणेत्थम्भूताख्याने॑त्यादिसौत्रप्रयोगे लिङ्गम् । एतेन कथम्भूतो व्याख्यातः । इत्थमिति ।एततौ रथो॑रिति इदम इतादेशः ।एतदः॑इति योगविभागादेतदोऽपि इतादेश इति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल् स्यात् स्वार्थे। तेन प्रकारेण तथा। यथा॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.