Page loading... Please wait.
5|3|17 - अधुना
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|17
SK 1966
अधुना   🔊
सूत्रच्छेदः
अधुना (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दिशो विभक्तिः  5|3|1 किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः  5|3|2 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अधुना (इति निपात्यते)
सूत्रार्थः
"अस्मिन् काले" इत्यस्मिन् अर्थे "अधुना" इति शब्दः निपात्यते ।
अनेन सूत्रेण "अधुना" इत्यस्य अव्ययस्य निपातनम् क्रियते । "अस्मिन् काले" इत्यस्मिन् अर्थे "अधुना" इति शब्दः निपात्यते ।

अस्य प्रक्रिया व्याख्यानेषु द्वयोः प्रकारयोः दीयते -

[अ] "अस्मिन्" शब्दात् "धुना" इति प्रत्ययः निपात्यते -

अस्मिन् काले इत्येव
= अस्मिन् + धुना ["अस्मिन्" शब्दात् "धुना" इति प्रत्ययः निपात्यते]
→ इदम् + धुना [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ अ + धुना ["इदम्" शब्दस्य "अश्" इति आदेशः निपात्यते । शित्त्वात् सर्वादेशः]
→ अधुना

[आ] "अस्मिन्" शब्दात् "अधुना" इति प्रत्ययः निपात्यते -

अस्मिन् काले इत्येव
= अस्मिन् + अधुना ["अस्मिन्" शब्दात् "अधुना" इति प्रत्ययः निपात्यते]
→ इदम् + अधुना [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ इ + अधुना [इदमः इश् 5|3|3 इति इश्-आदेशः । शकारस्य इत्संज्ञा । शित्वात् सर्वादेशः]
→ X + अधुना [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ अधुना

अत्र निर्मितः "अधुना" शब्दः यदि प्रत्ययवत् दृश्यते तथापि इदम् पदम् अस्ति इति स्मर्तव्यम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अधुना इति निपात्यते। इदमो ऽश्भावो धुना च प्रत्ययः। अस्मिन् काले अधुना।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
इदमोऽशू भावो धुना च प्रत्यय इति। तत्र ठूडिदम्ऽ इत्यादिना विभक्तिस्वरः, स च ठादेः परस्यऽक इत्यादेर्भवति। भाष्ये त्वधुनाप्रत्यय आश्रितः, तत्रेदम इशो यस्येतिलोपः, निपातनाच्च मध्योदातत्वम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
इदमः सप्तम्यन्तात्कालवाचिनः स्वार्थेऽधुनाप्रत्ययः स्यात् । इश् । यस्य (कौमुदी-311) इति लोपः । अधुना ॥
अधुना - अधुना । "इदम" इति, सप्तम्या॑ इति, "काले" इति चानुवर्तते । तदाह — इदम इति । इशिति । "इदम इ" शित्यनेने॑ति शेषः । अधुनेति ।इय॑दितिवत्प्रत्ययमात्रं शिष्यते । पठन्ति चाभियुक्ताःउदितवति परस्मिन्प्रत्यये शास्त्रयोनौ, गतवति विलयं च प्राकृते ।ञपि प्रपञ्चे । सपदि पदमुदीतं केवलः प्रत्ययो यत् तदियदिति मिमीते कोऽधुना पण्डितोऽपि ।॑ इति वैयाकरणीमौपनिषर्दी च प्रक्रियामाश्रित्य प्रवृत्तो द्व्यर्थोऽयं श्लोकः ।
अधुना - अधुनाप्रत्यय इति । निपातनान्मध्योदात्तोऽयम् । भाष्यमतं चेदम् । वृत्तिकारस्त्वाह — -इदमो अश्भावो धुना च प्रत्यय इति । तत्रऊडिद॑मित्यादिना विभक्तितस्वरः, स चआदेः परस्ये॑त्यादेर्भवतीति हरदत्तः ।तदो दावचनमनर्थकं विहितत्वात् । दावचनमिति ।तदश्चे॑त्येव सूत्रं पठनीयमिति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अधुना (2175) (अधुनाऽधिकरणम्) (व्युत्पादकभाष्यम्) अधुनेति किं निपात्यते? इदमोऽश्भावो धुना च प्रत्ययः, इदमो वा लोपः, अधुना च प्रत्ययः। अस्मिन् काले ‐ अधुना।।