Page loading... Please wait.
5|3|12 - किमोऽत्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|12
SK 1959
किमोऽत्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
किमः (पञ्चम्येकवचनम्) , अत् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सप्तम्याः  5|3|10 (पञ्चम्येकवचनम्) , वा  5|3|13 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दिशो विभक्तिः  5|3|1 किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः  5|3|2 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
किमः सप्तम्याः अत् वा
सूत्रार्थः
"किम्" शब्दस्य सप्तमीविभक्त्यन्तात् स्वार्थे विकल्पेन "अत्" प्रत्ययः विधीयते ।
"किम्" इति कश्चन सर्वनामशब्दः । अस्य सप्तम्येकवचनस्य रूपात् स्वार्थे सप्तम्यास्त्रल् 5|3|10 इत्यनेन त्रल्-प्रत्यये प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण विकल्पेन "अत्" प्रत्ययः अपि भवति । यथा -

कस्मिन् इत्येव
= कस्मिन् + अत् ["अत्" इति प्रत्ययः।]
→ कस्मिन् + अ [तकारस्य हलन्त्यम् 1|3|3 इति इत्संज्ञा, तस्य लोपः 1|3|9 इति लोपः]
→ किम् + अ [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सप्तमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ क्व + अ [क्वाति 7|2|105 इति "किम्" इत्यस्य "क्व"-आदेशः]
→ क्व् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ क्व

अनेन निर्मितः "क्व" शब्दः "कुत्र" अस्मिन्नेव अर्थे प्रयुज्यते । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|3|38 इत्यनेन अस्य अव्ययसंज्ञा अपि भवति ।

स्मर्तव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "वा" इति अपकर्षः अस्ति, वा ह च च्छन्दसि 5|3|13 इत्यस्मात् अस्य ग्रहणं भवति । अतः पक्षे सप्तम्यास्त्रल् इत्यनेन "त्रल्" प्रत्ययं कृत्वा "कुत्र" इत्यपि रूपं सिद्ध्यति ।

विशेषः - अस्मिन् सूत्रे पाठितः "अत्" अयम् प्रत्ययः वस्तुतः प्राग्दिशो विभक्तिः 5|3|1 इत्यनेन विभक्तिसंज्ञकः अस्ति । अतः अस्य तकारस्य हलन्त्यम् 1|3|3 इति इत्संज्ञायाम् प्राप्तायाम् न विभक्तौ तुस्माः 1|3|4 इत्यनेन तस्याः निषेधः भवेत् । इत्युक्ते, तकारस्य इत्संज्ञा नैव कर्तव्या । परन्तु अत्र "अत्" प्रत्यये तकारस्य इत्संज्ञा अवश्यम् इष्यते । अस्य स्पष्टीकरणार्थम् न विभक्तौ तुस्माः 1|3|4 इत्यस्य अनित्यत्वम् उदाह्रियते । इत्युक्ते, न विभक्तौ तुस्माः 1|3|4 इति सूत्रम् अनित्यम् अस्ति, अतः अत्र तकारस्य इत्संज्ञासमये अस्य प्रसक्तिः न विद्यते - इति आशयः । अस्मिन् विषये इदमस्थमुः 5|3|24 इत्यत्र अधिकेन उक्तम् अस्ति, तदपि दृश्येत ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
किमः सप्तम्यन्तादत् प्रत्ययो भवति। त्रलो ऽपवादः। क्व भोक्ष्यसे। क्वाध्येष्यसे। त्रलम् अपि केचिदिच्छन्ति कुत्र। तत्कथम्? उत्तरसूत्राद् वावचनं पुरस्तादपकृष्यते।
`क्व` इति। `क्वाति` 7|2|105 इति किमः क्वादेशः `न विभक्तौ तुस्माः 1|3|4 इति प्रतिषेधस्य `इवमस्थमुः` 5|3|24 ) इत्युकारेणानित्यत्वस्य ज्ञपितत्वादित्संज्ञा तकारस्य। दानीमस्तु प्रतिषेधान्नास्तीत्संज्ञा; प्रयोजनाभावाच्च॥
तकारस्य ठ्न विभक्तौ तुस्माःऽ इतीत्संज्ञाप्रतिषेधो न भवति; अनित्यत्वात्। अनित्यत्वं तु ठिदमस्थमुःऽ इति थम उकारान्मकारस्येत्संज्ञापरिहाणार्थाज्ज्ञायते। दानीमस्तु मकारस्य भवत्येव प्रतिषेधः। अनित्यत्वं हि ज्ञाप्यते, न पुनस्तद्धितेष्वस्याभावः। उतरसूत्रादिति। ठ्किमोऽद्वाऽ इति सूत्रं पठितव्यम्। ठ्ह च च्छन्दसिऽ इत्यत्र चकारेण त्रतलोः समुच्चयादिष्टसिद्धिरिति तेषां भावः। भागवृत्तिकारस्तु भाषायामेतन्नेच्छति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वाग्रहणमपकृष्यते । सप्तम्यन्तात्किमोऽद्वा स्यात्पक्षे त्रल् ॥
किमोऽत् - किमोऽत् । अपकृष्यत इति ।वा ह च छन्दसी॑त्युत्तरसूत्रादिति शेषः । अपकर्षे व्याख्यानमेव शरणम् । अत्प्रत्यये तकार इत् ।न विभक्ता॑विति निषेधस्तु न भवति,तवर्गस्येत्त्वप्रतिषेधोऽतद्धिते॑ इति वार्तिकात् ।
किमोऽत् - किमोऽत् ।न विभक्तौ तुस्माः॑इतिनिषेधोऽत्र न प्रवर्तते, थमोरुकारेण मकारपरित्राणार्थेनाऽनित्यताज्ञापनात् । वाग्रहणमिति ।किमोऽद्वा॑इति सूत्रं पठित्वाह च छन्दसी॑ति सूत्रयितुं युक्तम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
वाग्रहणमपकृष्यते। सप्तम्यन्तात्किमोऽद्वा स्यात् पक्षे त्रल्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.