Page loading... Please wait.
5|3|119 - ञ्यादयस्तद्राजाः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|119
SK 2072
ञ्यादयस्तद्राजाः   🔊
सूत्रच्छेदः
ञ्य-आदयः (प्रथमाबहुवचनम्) , तद्राजाः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
ञ्य-आदयः तद्राजाः
सूत्रार्थः
पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्‌ 5।3।112 इत्यस्मात् सूत्रात् आरभ्य वर्तमानसूत्रम् यावत् उक्ताः प्रत्ययाः "तद्राज" इति संज्ञां स्वीकुर्वन्ति ।
अनेन सूत्रेण "तद्राज" इति काचन संज्ञा पाठ्यते । पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्‌ 5|3|112 इत्यस्मात् सूत्रात् आरभ्य वर्तमानसूत्रं यावत् पाठिताः सर्वे प्रत्ययाः "तद्राज" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेषाम् आवली इयम् -

1) ञ्य-प्रत्ययः - पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्‌ 5|3|112, व्रातच्फञोरस्त्रियाम् 5|3|113
2) ञ्यट् -प्रत्ययः - आयुधजीविसंघाञ्ञ्यड्वाहीकेष्वब्राह्मणराजन्यात्‌ 5|3|114
3) टेण्यण्-प्रत्ययः - वृकाट्टेण्यण् 5|3|115
4) छ-प्रत्ययः - दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः 5|3|116
5) अण्-प्रत्ययः - पर्श्वादियौधेयादिभ्यामणञौ 5|3|117
6) अञ्-प्रत्ययः - पर्श्वादियौधेयादिभ्यामणञौ 5|3|117
7) यञ्-प्रत्ययः - अभिजिद्विदभृच्छालावच्छिखावच्छमीवदूर्णावच्छ्रुमदणो यञ् 5|3|118

किम् प्रयोजनम् "तद्राज"संज्ञायाः? तद्राजसंज्ञकप्रत्ययान्तशब्देभ्यः विहितः ये बहुवचनस्य सुप्-प्रत्ययाः, तेषाम् तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्‌ 2|4|62 इत्यनेन लुक् उच्यते । उदाहरणद्वयम् पश्यामः -

अ) आयुधजीविसंघाञ्ञ्यड्वाहीकेष्वब्राह्मणराजन्यात्‌ 5|3|115 इत्यनेन "कुण्डिबृस" शब्दात् स्वार्थे "ञ्यट्" प्रत्ययं कृत्वा "कौञ्डिबृस्य" इति प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । अस्य प्रथमाबहुवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
कुण्डिबृस + ञ्यट् + जस् [प्रथमाबहुवचनस्य प्रत्ययः]
→ कुण्डिबृस + जस् [प्रथमाबहुवचनस्य जस्-प्रत्यये परे तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् 2|4|62 इति ञ्यट्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ कुण्डिबृसाः ।

आ) वृकाट्टेण्यण् 5|3|115 इत्यनेन "वृक" शब्दात् स्वार्थे "टेण्यण्" प्रत्ययं कृत्वा "वार्केण्य" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति । अस्य चतुर्थीबहुवचनस्य रूपस्य प्रक्रिया इयम्
वृक + टेण्यण् + भ्यस् [चतुर्थीबहुवचनस्य प्रत्ययः]
→ वृक + भ्यस् [बहुवचनस्य प्रत्यये परे टेण्यण्-प्रत्ययस्य तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् 2|4|62 इति लुक्]
→ वृकेभ्यः

एवमेव सर्वासाम् विभक्तीनाम् विषये बहुवचनस्य प्रत्ययस्य लुक् भवति ।

स्मर्तव्यम् -
1. अत्र निर्दिष्टाः प्रत्ययाः केवलम् अस्मिन् सन्दर्भे एव तद्राजसंज्ञां स्वीकुर्वन्ति । यथा, "छ" प्रत्ययः तदा एव तद्राजसंज्ञकः भवति यदा तस्य विधानम् दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः 5|3|116 इत्यनेन क्रियते । अन्यैः सूत्रैः विहितः छ-प्रत्ययः तद्राजसंज्ञकः नास्ति । एवमेव अन्येषाम् विषये अपि ज्ञेयम् ।

2. एते सर्वे तद्राजसंज्ञकप्रत्ययाः समर्थानां प्रथमात् वा 4|1|86 इत्यस्मात् "वा" इत्यस्य अधिकारे विधीयन्ते, अतः एते सर्वेऽपि विकल्पेनैव भवन्ति ।

3. तद्धिताधिकारे प्राग्दीव्यतीयप्रकरणे ते तद्राजाः 4|1|174 इत्यपि किञ्चन सूत्रम् पाठ्यते । अनेन सूत्रेण "अञ्", "अण्", "ञ्यङ्", "ण्य", "इञ्" एते पञ्च प्रत्ययाः अपि विशिष्ट-सन्दर्भे तद्राजसंज्ञकाः भवन्ति ।

4. प्राग्दीव्यतीयप्रकरणे कम्बोजाल्लुक् 4|1|175 तथा स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च 4|1|176 इत्यनेन तद्राजप्रत्ययस्य उक्तः लुक् वर्तमानप्रकरणे न विधीयते, यतः वर्तमानप्रकरणे एतेभ्यः शब्देभ्यः तद्राजप्रत्ययः न पाठ्यते । तथा च, अतश्च 4|1|177 इत्यनेन उक्तः लुक् अपि वर्तमानप्रकरणस्य विषये न विधीयते, यतः न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः 4|1|178 इत्यनेन वर्तमानप्रकरणस्य विषये विशिष्टरूपेण अयम् लुक् निषिध्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
पूगाञ् ञ्यो ऽग्रामणीपूर्वात् 5|3|112 इत्यतः प्रभृति ये प्रत्ययाः, ते तद्राजसंज्ञा भवन्ति। तथा च एव उदाहृतम्। तद्राजप्रदेशाः तद्राजस्य बहुसु इत्येवम् आदयः। इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादःपञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
इति श्रीबोधिसत्त्वदेशीपाचार्यश्रीजिनेन्द्रबुद्धिपादविरचितायांकाशिकाविवरणपञ्चिकायां पञ्चमस्याध्यायस्यतृतीय पादः॥* * *अथ पञ्चमोऽध्यायःचतुर्थः पादः
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
पूगाञ्यः--(कौमुदी-2066) इत्यारभ्य उक्ता एतत्संज्ञाः स्युः । तेनास्त्रियां बहुषु लुक् । लोहितध्वजाः । कपोतपाकाः । कौञ्जायनाः । ब्राध्नायना इत्यादि ॥
ञ्यादयस्तद्राजाः - ञ्यादयस्तद्राजाः । लोहितध्वजा इति ।पूगा॑दिति विहितस्य ञ्यस्य तद्वाजत्वाद्बहुत्वे लुक् । कपोतपाकाः कौञ्जायनाः ब्राआध्नायना इति ।व्रातच्फञो॑रिति विहितस्य ञ्यस्य लुक् । इत्यादीति । क्षौद्रक्यौ, क्षुद्रकाः ।आयुधजीवी॑ति ञ्यटो लुक् । वार्केण्यः, वार्केण्यौ, वृकाः । वृकाट्टेण्यणो लुक् । दामनीयः, दीमनीयौ, दामनयः, कौण्डोपरथाः इत्यादौदामन्यादित्रिगर्तषष्ठा॑दिति छस्य लुक् । पार्शवौः, पार्शव, पर्शवः, यौधेयाः इत्यत्र पर्ाआदियौधेयाद्यणञोर्लुक् । आभिजित्यः आभिजित्यौ, अभिजितः, विदभृत इत्यादौअभिजिद्विदभृ॑दित्यादिविहितस्य यञो लुगिति भावः । इति पञ्चमस्य तृतीयपादः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.