Page loading... Please wait.
5|2|90 - अनुपद्यन्वेष्टा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|90
SK 1890
अनुपद्यन्वेष्टा   🔊
सूत्रच्छेदः
अनुपदी (प्रथमैकवचनम्) , अन्वेष्टा (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अन्वेष्टा (इति) अनुपदी (निपात्यते)
सूत्रार्थः
"अन्वेष्टा" अस्मिन् अर्थे "अनुपदी" शब्दः निपात्यते ।
अन्वेषणम् करोति सः अन्वेष्टा (detective इत्याशयः) । अस्मिन् अर्थे "अनुपदी" इति शब्दः निपात्यते ।

यथा -
अ) गवाम् अनुपदी - गवाम् अन्वेषणम् करोति सः । (One who searches for cows)
आ) उष्ट्राणाम् अनुपदी - उष्ट्राणाम् अन्वेषणम् करोति सः ।

विशेषः - "अनुपदी" शब्दस्य निर्माणम् "अनुपद" इत्यस्मात् शब्दात् "इनि" प्रत्ययं कृत्वा क्रियते । अनुपद + इन् → अनुपदिन् । "अनुपद" इति शब्दः "पदस्य पश्चात्" इति अव्ययीभावसमासेन जायते ; अतः अनेन निर्मितः "अनुपदी" शब्दः "पदस्य पश्चात्" (= by following the footprints) इत्यस्मिन्नेव सन्दर्भे प्रयुज्यते । इत्युक्ते, पदचिह्नान् दृष्ट्वा यः अन्वेषणम् करोति (One who searches for say cows using their footprints - rather than by following their sound) तस्य निर्देशः "अनुपदी" इत्यनेन भवति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अनुपदी इति निपात्यते अन्वेष्टा चेत् स भवति। पदस्य पश्चादनुपदम्। अनुपदी गवाम्। अनुपदी उष्ट्राणाम्।
`अनुपदी` इति। पश्चात्? पदस्यानुपदम्, पश्चादर्थेऽव्ययीभावः। तस्मादिनिप्रत्ययो निपात्यते॥
पदस्य पश्चादनुपदम्, पश्चादर्थेऽव्ययीभावः, अन्वेष्टरीनिप्रत्ययो निपात्यते। अनुपदी गवाभिति। पदापेक्षया षष्ठी, गोपदस्य पश्चादन्वेषणं गवामेव, हिरण्यादावन्वेष्ये न भवति; पदाभावात्। यदि त्वन्वेष्टशब्दात्स्वार्थे इनिप्रत्ययः, एष्ट्ःअशब्दस्य च पदशब्द आदेसो निपात्येत; यदि वा--श्रोत्रियवदविद्यमानप्रकृतिप्रत्यमन्वेष्टरि निपात्येत, ततो गवामिति षष्ठी न प्राप्नोतिकृतपूर्वी कटम्, अनुको भार्यामभिको दासीमितिवत् द्वितीया प्राप्नोति; हिरण्यादौ चान्वेष्ये--अनुपदी हिरण्यमिति। तस्माद्यथोक्तमेव साधीयः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अनुपदमन्वेष्टा अनुपदी गवाम् ॥
अनुपद्यन्वेष्टा - अनुपद्यन्वेष्टा । पदस्य पश्चादनुपदम् । पश्चादर्थे अव्ययीभावः । सप्तम्या अम्भावः । अनुपदमित्यस्मादन्वेष्टरि अर्थे इनिप्रत्ययो निपात्यते ।
अनुपद्यन्वेष्टा - अनुपद्यन्वेष्टा । अन्वेष्टरि इनिः प्रत्ययो निपात्यते । अनुपदमिति । पदस्य पश्चात् । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । अनुपदीगवामिति । पदापेक्षया षष्ठी गोपदात् । पश्चादन्वेषणं गवामेव । तेन हिरण्यादावन्येष्ये न भवतीति हरदत्तः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.