Page loading... Please wait.
5|2|67 - उदराट्ठगाद्यूने
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|67
SK 1867
उदराट्ठगाद्यूने   🔊
सूत्रच्छेदः
उदरात् (पञ्चम्येकवचनम्) , ठक् (प्रथमैकवचनम्) , आद्यूने (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तत्र  5|2|63 (अव्ययम्) , प्रसिते  5|2|66 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र प्रसिते" (इति) उदरात् आद्युने ठक्
सूत्रार्थः
सप्तमीसमर्थात् "उदर" शब्दात् "प्रसितः (=तत्परः) आद्युनः (बुभुक्षितः)" अस्मिन् अर्थे ठक् प्रत्ययः भवति ।
प्रारम्भे अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तानाम् शब्दानाम् अर्थम् पश्यामः -

1. उदर - अयम् शरीरस्य अवयवः । जठरः (stomach) इत्यर्थः ।
2. प्रसित - "तत्परः / उत्सुकः" (= interested) इति अर्थः । "उदरे प्रसितः" इत्युक्ते "उदरभरणे" (भोजने) उत्सुकः । The one who is interested in consuming food.
3. "आद्युनः" - "अविजिगीषु" (= विजस्य इच्छा नास्ति यस्य सः) इति अस्य शब्दस्य अर्थः ।

अतः अस्य सूत्रस्य अर्थः अयम् - यः कोऽपि नित्यम् उदरभरणे उत्सुकः अस्ति, तथा "उदरम् जेतुम् इच्छुकः" नास्ति (इत्युक्ते यस्य उदरभरणम् कदापि न भवति - इति आशयः) तस्य निर्देशार्थम् "उदर"शब्दात् "ठक्" प्रत्ययः भवति ।

उदरे प्रसितः आद्युनः
= उदर + ठक्
→ उदर + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक-आदेशः]
→ औदर + इक [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ औदर् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ औदरिक

यः मनुष्यः नित्यम् बुभुक्षितः अस्ति / उदरभरणे उत्सुकः अस्ति, तथा च उदरं जेतुम् न इच्छति (Not interested in controlling his stomach / Not interested in suppressing his hunger) सः "औदरिकः" नाम्ना ज्ञायते ।

ज्ञातव्यम् -

1. ठक्-प्रत्ययान्तशब्दाः टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः 4|1|15 इत्यनेन स्त्रीत्वे विवक्षिते ङीप्-प्रत्ययं स्वीकुर्वन्ति । उदरे प्रसिता आद्यूना औदरिकी ।

2. अनेन सूत्रेण निर्दिष्टः "औदरिक" शब्दः "आद्युन" (= जेतुम् अनिच्छुकः) इत्यस्य विशेषणरूपेण एव प्रयुज्यते । यदि "आद्युन" इति सन्दर्भः नास्ति, केवलम् "उदरभरणे उत्सुकः" इत्यवे निर्देशः कर्तव्यः, तर्हि वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति । अस्यां स्थितौ स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते 5|2|66 इत्यनेन कन्-प्रत्ययं कृत्वा "उदरक" इत्येव रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तत्र इत्येव, प्रसिते इति च। उदरशब्दात् सप्तमीसमर्थात् प्रसिते इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। आध्यूने इति प्रत्ययार्थविशेषणम्। उदरे ऽविजिगीषुर्भण्यते। यो बुभुक्षया ऽत्यन्तं पीड्यते स एवम् उच्यते। उदरे प्रसितः औदरिकः आद्यूनः। आद्यूने इति किम्? उदरकः।
पूर्वेण कनि प्राप्ते ठग्विधीयते। `आद्यूनोऽविजिगीषुः` इति। `विवोऽविजिगीषायाम्` 8|2|49 इत्यविजिगीषायामेव विवो निष्ठातकारस्य नत्वविधानात्। `उदरकः` पूर्वेण कनेन भवति॥
आद्यौनो विजिगीषुरिति। ठ्विवोऽविजिकगीषायाम्ऽ इति तत्र निष्ठानत्वविधानात्। उदरक इति। उदरपरिमार्जनादौ प्रसित उच्यते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अविजिकीषौ ठक् स्यात् । कनोऽपवादः । बुभुक्षयात्यन्तपीडित उदरे प्रसित औदरिकः । आद्यूने किम् । उदरकः । उदरपरिमार्जनादौ प्रसक्त इत्यर्थः ॥
उदराट्ठगाद्यूने - उदराट्ठगाद्यूने । तत्र प्रसित इत्यनुवर्तते । सप्तम्यन्तादुदरशब्दादाद्यूने प्रसितेऽर्थे ठगित्यर्थ इत्यभिप्रेत्य आद्यूनशब्दं विवृण्वन्नाह — अविजिगीषाविति ।दिवोऽविजिगाषाया॑मित्यविजिगाषायामेव दिवो निष्ठानत्वविधानादिति भावः । बुभुक्षयेति । क्षुधा पीडित एव सन् उदरपरिमार्जने प्रसितो नतु मल्लवद्युद्धे विजिगीषयेत्यर्थः । उदरक इति । "मल्ल" इति शेषः । स हि युद्धे विजिगीषया उदरपरिमार्जनादौ उत्सुको भवति । तदाह — उदर परिमार्जनादौ प्रसक्त इति ।विजिगीषये॑ति शेषः ।
उदराट्ठगाद्यूने - अविजिगीषाविति ।दिवोऽविविगीषाया॑मिति तत्रैव निष्ठानत्वविधानात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.